Katrina toont kloof tussen zwart en blank, arm en rijk

Orkaan Katrina openbaart raciale spanningen in de VS. Zwarte activisten zien in Katrina het bewijs dat ze worden achtergesteld. De regering reageert defensief.

Kanye West, een van Amerika's populairste rappers, schreeuwde het uit. De nasleep van orkaan Katrina laat zien dat negers in de VS nog altijd ernstig worden gediscrimineerd, zei hij op televisie. En de media, zei West, eerder dit jaar winnaar van een Grammy-award, doen aan die discriminatie zonder omwegen mee.

,,Ik háát de manier waarop ze ons portretteren in de media. Als je een zwarte familie ziet, is ze aan het plunderen. Als je een blanke familie ziet, is ze op zoek naar eten.''

De rapper roerde de raciale spanningen aan die ook in het rampgebied van Katrina onmiskenbaar in de lucht hangen. De meeste slachtoffers zijn immers zwart, de meeste – falende – hulpverleners blank. Ook op plaatsen waar de afgelopen week grote groepen daklozen uit New Orleans en omgeving zijn opgevangen, en waar blanke autochtonen moesten inschikken voor zwarte daklozen uit Louisiana, werden de verhoudingen tussen zwart en wit (en arm en rijk) op de proef gesteld.

Zo is de compassie die buurstaat Texas in eerste instantie aan de dag legde voor daklozen uit Louisiana, alweer getemperd. Vorige week haalden zowel burgers, bedrijven als overheden in Texas alles uit de kast om de slachtoffers met open armen te ontvangen. Kosten noch moeite werden gespaard. Gewapend met bijbelteksten en diep overtuigd dat hun hulp het verschil kon maken tussen leven en dood, reden blanke Texanen in hun vierwielaangedreven auto's kriskras door de spontaan ontstane daklozengemeenschapjes in Houston.

Ze verrichtten hun goede werken op plechtige wijze, alsof het opperwezen hen gadesloeg. Maar afgelopen weekeinde werd de grens van de compassie bereikt. Gouverneur Rick Perry van Texas liet weten dat de mogelijkheden om nog meer mensen op te vangen nagenoeg uitgeput waren.

De getallen onderstreepten het. Alleen al in Houston, met minder dan twee miljoen inwoners, werd de afgelopen week volgens het stadsbestuur een kleine 150.000 mensen uit Louisiana een dak boven het hoofd geboden. Een woordvoerder van de stad benadrukte dat niemand hulp zou worden geweigerd. Toch werd afgelopen weekeinde op Interstate 45 een bord waargenomen: ,,Ga naar Arkansas, Texas is gesloten.''

Woordvoerders van de zwarte gemeenschap zeggen dat racisme de ware reden is. Vorige week was in Texas al duidelijk dat de culturele verschillen moeilijk overbrugbaar zouden zijn. Ondanks de traumatische omstandigheden waarin mensen uit Louisiana hadden verkeerd, gedroegen zij zich losser, swingender, dan veel autochtone Texanen. Het verschil in welstand was zeer zichtbaar. En het verschil in kleur: de Texaanse weldoeners waren wit, de daklozen waren zwart.

Texas heeft ook zwarte inwoners. Ze vormen ruim tien procent van de bevolking. Ze behoren tot de slechtst betaalde werknemers van het land. De zwarte dominee I.V. Hilliard van de New Light Christian Center Church in Houston wist wel raad met de situatie. Hij had zich geërgerd aan het slome optreden van de federale overheid. ,,Wil je mij vertellen dat [de VS] aan de andere kant van de wereld een operatie kunnen leiden om mensen na een ramp te redden, en dat dit hier niet lukt?'', zei hij volgens de New York Times zondag tijdens zijn preek. ,,Ik kan het niet helpen, maar ik denk dat ras hier iets mee te maken heeft.''

De federale regering ziet in dat een verband tussen ras en het zwakke optreden van de overheid een potentieel explosief mengsel vormt. Zodoende schoof de regering eind vorige week haar grote troef naar voren: Condoleezza Rice. De zwarte minister van Buitenlandse Zaken was eind vorige week ineens beschikbaar om vragen over Katrina te beantwoorden, allerminst een buitenlandse zaak.

Ze verdedigde de regering met verve. Afgelopen weekeinde ging de minister terug naar haar geboortegrond in Alabama, waar ze de rassenrellen van de jaren zestig en de opkomst van Martin Luther King van nabij meemaakte. Daar benadrukte ze nog eens dat ras geen enkele rol speelde bij het optreden van de president. ,,Niemand, en zeker niet de president, zou mensen op grond van hun ras hulp hebben onthouden'', zei ze.

Een complicatie is dat de raciale kwestie is vermengd met een sociale. De getroffenen van Katrina in Louisiana, Mississippi en Alabama behoren vrijwel zonder uitzondering tot het armste deel van de Amerikaanse bevolking. En (blanke) welgestelden, zo leren de cijfers, slagen er steeds beter in hun prettige maatschappelijke positie af te schermen van (zwarte) mensen uit de onderkant van de maatschappij.

De nationale trots – dat Amerikanen ongeacht hun afkomst gelijke kansen hebben, van krantenbezorger tot miljonair – is de laatste decennia grotendeels verworden tot een nationale mythe, zo leert recent sociologisch onderzoek.

Eén gevolg werd de afgelopen week zichtbaar: blanke en welgestelde zwarte Amerikanen bleken geen idee te hebben hoe hun zwarte landgenoten aan de onderkant leven. Paradoxaal genoeg dwong de daklozenstroom na Katrina af dat wit en zwart, maar vooral arm en rijk, zich vermengden op een manier die veel Amerikanen in geen jaren gewend waren, ook al is het een nationaal ideaal.

Katrina bood zwarte activisten de kans het thema van rassendiscriminatie opnieuw aan de orde te stellen. Enkelen van hen wezen op een pijnlijke historische parallel. Orkaan Katrina begon vorige week zondag zijn verwoestende tocht boven New Orleans op exact dezelfde dag, 28 augustus, dat Martin Luther King 42 jaar geleden zijn beroemde toespraak bij Lincoln Memorial in Washington hield: `I have a dream'.

Twee zinnen uit die toespraak van King worden dezer dagen veelvuldig geciteerd: ,,De neger leeft op een eenzaam eiland van armoede te midden van een uitgestrekte oceaan van materiële welvaart. [...] De neger kwijnt nog steeds weg in de periferie van de Amerikaanse maatschappij, als een vluchteling in eigen land.''

    • Tom-Jan Meeus