Justitie wil veel weten over belgedrag

Opsporingsinstanties vragen steeds meer informatie van telecombedrijven. ,,De vraag is hoe ver je moet gaan.''

Manager Justitieel Aftappen en Monitoren Gert Wabeke, van telecomprovider KPN, noemt het als voorbeeld, de 17.000 mensen die vorige maand een sms'je kregen van de Rotterdamse politie met het verzoek om informatie te verstrekken over de ongeregeldheden tijdens de voetbalwedstrijd Feyenoord-Ajax, april dit jaar. Telecomproviders was door de politie gevraagd gegevens te verstrekken over de mobiele telefoontjes die via zendmasten in de omgeving van de rellen waren gebruikt.

,,Dat was in het kader van strafrechtelijk onderzoek naar de relschoppers zelf. Maar met instemming van de officier van justitie werd de verstrekte informatie vervolgens gebruikt om ook willekeurige passanten een sms'je te sturen. De vordering van die gegevens gebeurde in het kader van strafrechtelijk onderzoek. Maar ik zie in de praktijk opsporingsinstanties meeschuiven in het gebruik van dergelijke informatie, zonder dat er waarborgen zijn ingebouwd om oneigenlijk gebruik van die gegevens te voorkomen.'' Telecomproviders, zoals KPN, volgen het Europees debat over de verplichting tot opslag van dataverkeer met argusogen en vanaf de zijlijn. Dat heeft te maken met de kosten die ermee gemoeid zijn. Volgens Wabeke is alleen al met de investeringen hiervoor in Nederland honderd miljoen euro gemoeid.

Maar voor KPN speelt ook nut en noodzaak van uitgebreidere opslag een rol. ,,Je ziet een forse groei van de vraag door opsporingsinstanties. Maar de vraag of er opsporingsbelangen mee gediend zijn, wordt nauwelijks gesteld. De mogelijkheden om ondanks die opslag anoniem te communiceren, zijn legio. Ook dat blijkt uit de praktijk. Uit uitlatingen van de marechaussee bij de diamantzaak op Schiphol is achteraf gebleken dat de daders zich heel goed bewust waren van de aftaprisico's en ervoor zorgden dat ze geen sporen achterlieten.''

In een gisteren aan de Tweede Kamer verstuurde brief over de opslag van `historische data' (gebruiksgegevens van telefonie, internet, e-mail en sms) schrijft minister Donner (Justitie, CDA) dat bij het opsporingsonderzoek naar de aanslagen in Londen ,,historische verkeersgegevens een doorslaggevende rol hebben gespeeld''.

Volgens Wabeke bestaan er bij de providers ook geen principiële bezwaren tegen opslag van dataverkeer. ,,De vraag is alleen hoe ver je moet gaan. Wij verstrekken nu 1,2 miljoen keer per jaar gegevens als het gaat over naam, adres en woonplaats van telefoongebruikers, en je ziet de behoefte groeien nu de verkeersgegevens erbij komen. De voorstellen die er nu liggen, gaan over zo'n grote hoeveelheid opvraagbare informatie dat je het risico loopt dat opsporingsonderzoeken er juist in vastlopen.''

Providers als KPN kunnen nu nog marginaal toetsen of de informatieverzoeken rechtmatig zijn. Maar die mogelijkheden worden steeds geringer. Die toetsing vindt nu al niet plaats als opsporingsdiensten vragen om aan telefoonnummers gekoppelde gegevens als naam, adres en woonplaats. Justitie heeft volgens Wabeke inmiddels gezegd dat bij een Europese verplichting van opslag van dataverkeer, die toetsing mogelijk ook niet plaats zal hebben. ,,Terwijl je dan praat over veel grotere databestanden dan nu de praktijk is.''

Telecomproviders registreren nu de gegevens die ze nodig hebben voor eigen onderzoek, fraudebestrijding en het opmaken van de rekening. ,,Maar technisch is er natuurlijk veel meer mogelijk. Je kunt locatietrajecten die bezitters van mobiele telefoon afleggen, of het surfgedrag van internetgebruikers opslaan en bewaren. Maar het is de vraag hoever je daarin wil gaan. Het is logischer om daar niet in één keer besluitvorming over te nemen en stapsgewijs verder te gaan. Dat is ook mijn advies aan parlementariërs die daarover moeten beslissen. Zorg dat het systeem bestuurbaar en controleerbaar blijft. Weet wat waar en waarom wordt opgeslagen. Het ziet er nu naar uit dat er besluitvorming wordt doorgedrukt, puur en alleen om Europese harmonisatie van opslag van dataverkeer van de grond te krijgen.''

De Europese ministers van Justitie voeren deze week informeel overleg over een voorstel van Groot-Brittannië, Frankrijk, Zweden en Ierland voor historische opslag van dataverkeer. Afgelopen juni, na de aanslagen in Londen, besloten de ministers van Justitie om besluitvorming daarover te versnellen.

Onder druk van het Europees Parlement komt ook de Europese Commissie deze maand met een voorstel dat die bewaarplicht regelt, zij het met minder lange bewaartermijnen, terwijl ook het europarlement zich inhoudelijk over het voorstel mag uitlaten. Onder druk van Eerste en Tweede Kamer heeft minister Donner zich tot nu toe terughoudend opgesteld over het voorstel van de vier andere lidstaten.