Speuren naar roofvogels

Kiekendieven Marion en Beatriz zijn met zendertjes op hun rug op weg naar Senegal. Of gaan ze toch naar Polen?

,,Ongelooflijk, we hebben ze!'' Na zeven uur wachten op een bewolkte julidag heeft Ben Koks twee kiekendieven gevangen. Komende winter zal hij ze op zijn computer volgen op hun reis naar Afrika en terug. Koks heeft twee hypermoderne, peperdure lichtgewicht satellietzenders gekocht, die op de ruggen van Marion en Beatriz zijn gemonteerd.

In 1990 ontdekte Koks een paartje grauwe kiekendieven op een akker in Oost-Groningen. De roofvogel was in Nederland bijna uitgestorven. Koks zorgde ervoor dat het nest niet kapot werd gemaaid. De volgende jaren betrok hij tientallen boeren en burgers bij de kiekendiefbescherming. Tegenwoordig broeden er rond de dertig paartjes. Met Chris Trierweiler van de Rijksuniversiteit Groningen en de in vogeltrek gespecialiseerde professor Bairlein van de Vogelwarte Helgoland onderzoekt Koks het gedrag van kiekendieven.

Sinds twee jaar rusten ze sommige kiekendieven uit met een radiozendertje in hun staart. Met de antenne hangend uit het autoraam volgen ze die vogels. Zo'n zendertje heeft een bereik van een paar kilometer. Wanneer de vogels het land verlaten richting Afrika, ben je ze kwijt. De lente erop hebben ze geruid, waarbij de staartveren met zendertje en al vervangen zijn.

Koks heeft een paar jaar uitgekeken naar satellietzenders die klein genoeg zijn. Zo'n ding mag maximaal vijf procent van het lichaamsgewicht wegen. Sinds kort is er een, die met 13,7 gram zo licht is dat een drie ons wegende kiekendief ermee kan worden uitgerust. Koks kocht er twee. De vogels zijn zorgvuldig geselecteerd. Het moeten vrouwtjes zijn, die zijn groter dan mannetjes. Koks heeft twee kloeke dames op het oog die elk drie kuikens wisten groot te brengen. Bovendien gebruiken beide vogels graag een paal als uitkijkpost, en op een paal worden ze gevangen. Als de vogel erop ploft, wordt een koordje rond de poten aangerokken.

Wachten in de auto, de kijker in de aanslag. Vier kiekendieven, moeder en haar jongen, vliegen rond. De slanke vogels met hun lange staart en vleugels zwenken acrobatisch om elkaar heen. Even lijkt het raak te zijn, maar de vogel landt vlak achter de paal. Uren verstrijken.

En dan: hebbes! De vogel is geland en zit vast. Een roofvogelonderzoekster uit Duitsland, Marion Gschweng, bevestigt de zenders. Gschweng heeft al eens de veel zwaardere valken met satellietzenders uitgedost. Die broeden op Mediterrane eilanden en overwinteren op Madagaskar. Volgens alle boeken trekken ze helemaal om Afrika heen, langs de westkust. Dankzij de zenders ontdekte Gschweng dat ze de kortste weg nemen, dwars over Afrika's binnenlanden. De trekvogelpraktijk blijkt soms heel anders dan de theorie.

,,Zo'n valk dringt met zijn nagels meteen door je huid'', zegt Gschweng, ,,en onder je bloedende hand voel je één bonk spieren. Deze kiekendief beeft alleen maar.'' Een sok over haar schichtig ronddraaiende kopje doet wonderen. De vogel ontspant meteen en laat zich gedwee het zendertje als een rugzakje omgorden. De dunne bandjes moeten strak genoeg maar niet te strak om de vogelborst spannen. Als het zover is krijgt de vogel haar vrijheid terug, met een sprietje op haar rug.

De zenders krijgen stroom uit een mini-zonnepaneeltje en gaan drie jaar mee. Ze kosten 2500 euro per stuk. Daar komen de kosten van satellietsignalen nog bij. Daarom zullen ze niet continu aan staan, maar om de twee dagen gedurende tien uur. In totaal kost het experiment 15 duizend euro. Op de vraag of hij dat geld heeft, schatert Koks. ,,Nee, maar dat krijg ik nog wel rond. Ik dacht: we doen het gewoon.''

De gezenderde kiekendieven zorgen direct voor een verrassing. Half augustus al gaan ze allebei op de wieken. Verwacht werd dat ze via Frankrijk en Spanje naar Senegal zouden afzakken, vanwaar ze landinwaarts naar Mali vliegen. Dan de Sahara door en vanaf Tunesië en Italië weer terug. Ze zetten daarentegen koers naar het oosten. Marion, genoemd naar bovengenoemde onderzoekster, heeft inmiddels Tsjechië bereikt. Beatriz, vernoemd naar 's werelds meest gerenommeerde kiekendief-onderzoekster Beatriz Arroyo, hangt al ruim een week rond bij de Harz. Waarschijnlijk heeft ze daar een puike pleisterplaats gevonden. Uit reacties van Duitse vogelaars blijkt in de akkers daar een muizenplaag te woeden: gedekte tafel dus. Zullen de vogels hun tocht vervolgen via Italië of de Balkan? Maar nee, vandaag komt er weer een signaal door: Beatriz zit in Zuidoost-Frankrijk. Dus toch op naar Spanje? De komende weken zal dat blijken op www.grauwekiekendief.nl.

    • Koos Dijksterhuis