Soja sloopt lokale bevolking

De opmars van soja in Zuid-Amerika is inderdaad spectaculair en er wordt goed verdiend aan de export van soja, zoals beschreven in het artikel van correspondent Marcel Haenen `Soja, geldmachine en sloophamer' (NRC Handelsblad, 23 augustus). Recent onderzoek, uitgevoerd voor het Milieu- en Natuur Planbureau, naar de sociaal-economische gevolgen van de uitbreiding van sojateelt maakt ook de schaduwzijde duidelijk: het areaal natuur neemt snel af en oorspronkelijke lokale landeigenaren profiteren niet of nauwelijks.

De gevolgen van sojateelt voor bos en savanne zijn ingrijpend: in 10 jaar is het soja-areaal in Zuid-Amerika van 18 miljoen ha uitgebreid naar 38 miljoen ha, wat overeen komt met 11 keer de oppervlakte van Nederland. Jaarlijks groeit dit areaal met 10 procent. In de Braziliaanse deelstaat Mato Grosso was het soja-areaal in 2003 5 miljoen hectare. De ontbossing bedroeg in 2004 meer dan 1,2 miljoen hectare en ging gepaard met circa 32.000 illegale bosbranden.

Sinds 1975 houdt het kerkelijke Commissâo Pastoral da Terra (CPT) zich bezig met landrechten en geweld op het platteland van Brazilië. Het ontving daarvoor in 1991 de Right Livelihood Award. Het CPT houdt sinds 1997 het aantal, de soort en de locatie van land- en arbeidsconflicten bij. Volgens het CPT is het aantal gevallen van slavenarbeid in Brazilië tussen 1997 en 2003 verachtvoudigd. Slavernij komt vooral voor in afgelegen landbouw- en veeteeltgebieden waar wetshandhaving en controle gebrekkig zijn, zoals in Mato Grosso. Daar steeg het aantal aangemelde gevallen van slavernij van 146 naar 1.268. Slavernij in de sojateelt vindt vooral plaats bij de ontginning van ontbost land (het verwijderen van wortels en het opbrengen van kalk). Geweld in Mato Grosso kan grotendeels in verband worden gebracht met (veelal illegale) toe-eigening van land. Het aantal conflicten om land is tussen 1997 en 2003 in Mato Grosso ruim drie keer zo hard gestegen als in heel Brazilië. Het aantal slachtoffers van geweld is in Brazilië in dezelfde periode vrijwel constant gebleven; in Mato Grosso nam het aantal met 463 procent toe. En dat terwijl slechts het topje van de ijsberg werkelijk wordt gemeld.

Sojateelt is door vergaande mechanisatie zeer arbeidsextensief (1 baan per 166 hectare, vergeleken met 1 baan per 20 hectare in gezinslandbouw) en leidt tot werkloosheid onder lokale boeren. De lokale voedselvoorziening neemt daarnaast af, omdat er geen ruimte meer is voor traditionele landbouw en bosproducten niet meer voorhanden zijn. Het gevolg is een exodus naar de stad, waar de voormalige boeren veelal in krottenwijken terechtkomen.

Het onderzoek laat zien dat de Human Development Index in Mato Grosso toeneemt. Echter, de vraag is of iedereen daarvan profiteert. Nog steeds leeft in Mato Grosso 28 procent van de bevolking onder de armoedegrens, terwijl de ongelijkheid groot is: 20 procent van de bevolking verdient 63 procent van het provinciale inkomen, terwijl de armste 20 procent slechts 2,3 procent verdient.

Sojateelt is een relatief snelle manier om geld te verdienen, maar gaat ten koste van de biodiversiteit en komt voornamelijk de toplaag van de bevolking ten goede. Opbrengsten vloeien daarnaast vooral naar buitenlandse (waaronder ook Nederlandse) handels- en verwerkingsbedrijven. Financiële instituten buiten Brazilië spelen een belangrijke rol in de financiering van de soja-industrie.

Het bovenstaande zou voor betrokken partijen in Nederland reden moeten zijn tot zorg. Er kan echter een constructief proces in gang gezet worden dat verduurzaming van sojateelt stimuleert en negatieve effecten tempert.

Financiële instellingen kunnen invloed uitoefenen via hun kredietbeleid, handels- en verwerkingsbedrijven via hun inkoopbeleid en consumenten via hun koopgedrag. Soja wordt verwerkt in naar schatting 70 procent van de artikelen in de supermarkt, zoals vleeswaren, margarine, chocolade, chips, oliën, cosmeticaproducten, vlees, sauzen en vele andere producten.

Jan Joost Kessler en Matthijs Schuring zijn verbonden aan het adviesbureau AIDEnvironment.