Op de baan altijd die gulle lach

Na twintig jaar topsport is Letitia Vriesde (40) uit Suriname gestopt als middenlangeafstandsloopster. De hoogtepunten: drie WK-medailles. Het smetje: een positieve plas. ,,Eerst was ik een vreemdeling, later een allochtoon.''

Mooie symboliek: atlete Letitia Vriesde die in oranje jack met de opdruk `Nederland' een oorkonde krijgt uitgereikt, omdat ze door de Koninklijke Nederlandse Atletiek Unie (KNAU) tot lid van verdienste is benoemd. Het kenmerkt Vriesde, die in Nederland woont, maar voor Suriname liep en gisteren in Hilversum te midden van haar Surinaamse familieleden en vele Nederlandse vrienden afscheid nam als middenlangeafstandsloopster. Een monumentale sportcarrière is ten einde.

Het oranje tenue werd haar uitgereikt door Wim Slootbeek, waarnemend voorzitter van de atletiekunie na het plotse vertrek van Martin van Rooijen. Daarmee loste hij een afspraak in, die vorige maand bij de WK in Helsinki was gemaakt. Vriesde vroeg, als aandenken, om een outfit van de Nederlandse ploeg, waarna toekomstig KNAU-voorlichter Eric Roeske haar als `tegenprestatie' polste voor een officieel afscheid. En dat had gisteren plaats bij de Arena Games, de afsluitende wedstrijd van het baancircuit.

Nu Nederland de atlete voor het oog van haar 82-jarige moeder Elfride met mooie woorden en verse bloemen heeft uitgezwaaid na een carrière van twintig jaar topatletiek, vindt Vriesde dat Suriname niet kan achterblijven. ,,Maar ik ga er niet om vragen. En ze moeten niet wachten tot ik naar Suriname ga. Ik moet er wel voor worden uitgenodigd. Dat hebben de mensen in Suriname verdiend'', meent de jongste telg uit een gezin van dertien kinderen, die in haar vaderland de status van een ster geniet. Maar haar toekomstige echtgenoot Bas van Veen vrijdag treden ze in Middelburg in het huwelijk is sceptisch. ,,Ik moet het nog zien. Bij de Surinaamse bond praten ze veel, maar doen ze weinig.''

Met Vriesde verdwijnt de gulle lach van de internationale atletiekbanen, want de kleine atlete was vrolijk zo lang de zon scheen en ze kon hardlopen. Daarbuiten kon ze humeurig zijn, vooral in de wintermaanden. Voor haar oud-trainer Henk Kraaijenhof waren die winterdepressies aanleiding de Surinaamse naar het buitenland te sturen. ,,Bij kou werd Letitia kribbig en nukkig; dan kon ze behoorlijk irritant zijn voor haar omgeving. Voor mij had het geen zin zo door te gaan, dus heb ik haar zo rond 1997 geadviseerd in warme oorden te gaan trainen. Voor haar prestaties was dat overigens minder goed, want nadien heeft Letitia alleen bij de WK van 2001 nog een (bronzen) medaille gewonnen.''

Onder Kraaijenhof won ze zilver op de 800 meter bij de WK in Gotenburg, nadat ze eerder dat jaar al derde was geworden bij de WK indoor in Barcelona. ,,Drie WK-medailles, kom daar eens om in een land dat al euforisch wordt als Rens Blom goud wint en Rutger Smith tweede wordt'', zegt Kraaijenhof. ,,Vriesde won haar plakken bovendien op een afstand waar de concurrentie groot is. Je had onder anderen de grote Ana Quirot uit Cuba, het oermens Maria Mutola uit Mozambique, de krachtige Stephanie Graf uit Oostenrijk en altijd sterke Russinnen en goede Amerikanen. Erg knap om je in zo'n veld twintig jaar staande te houden. Maar het verbaast me niet. Letitia trainde altijd hard, was zeer gedreven en simpelweg erg goed. Ja, onder Nederlandse vlag had ze waarschijnlijk nog beter gepresteerd. Maar de vraag is of het verstand altijd moet prevaleren; integriteit en loyaliteit zijn vaak belangrijker.''

Kraaijenhof doelt op de manier waarop Vriesde na haar komst in 1985 door Nederland is behandeld. Ze moest langer dan vijf jaar wachten op een verblijfsvergunning, een procedure die de sportvrouw als vernederend heeft ervaren. Vriesde: ,,Het voelde als onrecht. Ik was onder Nederlandse vlag geboren en werd behandeld als een vreemdeling. Later werd ik zelfs een allochtoon, een begrip dat niet eens bestond toe ik in Nederland kwam. Maar als ik goed liep, claimde iedereen mijn succes. Dan was de medaille plotseling ook van Nederland of van mijn woonplaats Hoogvliet.''

Het toenemend racistische klimaat ,,Nederland is geen fijne maatschappij meer; het is minder tolerant geworden'' maakt het voor Vriesde makkelijker over enkele jaren terug te keren naar Suriname. Maar pas na de studie voeding en diëtiek, de opleiding die ze altijd had willen volgen, maar waarvoor de tijd ontbrak.

In Suriname gaat Vriesde samen met haar toekomstige man in zaken. Ze treffen nu reeds voorbereidingen voor het opzetten van callcentra, waarmee tegen interessante tarieven telefoniediensten voor buitenlandse bedrijven uitgevoerd worden. Vriesde wordt aandeelhouder van de firma die haar partner met haar neef en een derde compagnon bezig zijn op te bouwen.

Maar verloren voor de atletiek gaat Vriesde niet. Eenmaal terug in Suriname wil ze jeugd trainen. Tot die tijd blijft de atlete in Nederland zelf trainen. Ze denkt zelfs al voorzichtig aan een rentree: op de 3.000 meter steeple, een relatief nieuw nummer bij de vrouwen.

Vriesde: ,,Daarop is de concurrentie niet zo sterk. Ik heb hier ook geen afscheid genomen van de sport, maar van de 800 en 1.500 meter. Op die nummers ging het echt niet meer. Bovendien kwam ik niet meer binnen bij grote meetings, omdat ik niet goed presteerde en te oud werd bevonden.''

Haar leeftijd was zes jaar geleden al aanleiding voor het Amerikaanse sportmerk Nike om het contract met Vriesde te verbreken. Een andere reden was dat Suriname als arm land geen interessant afzetgebied voor sportschoenen is. Een selectief argument waar haar oud-trainer Kraaijenhof nu nog kwaad om wordt. ,,Alsof dat niet geldt voor Ethiopië en Mozambique, landen die nog armer zijn dan Suriname. Maar Haile Gebrselassie, Kenenisa Bekele en Maria Mutola hebben wel degelijk goede contracten met sportfirma's.''

Vriesde werd opgepikt door Asics, waar ze voor kleding en een bonusregeling liep. De atlete verdiende alleen als ze goede tijden liep en presteerde bij belangrijke toernooien. Een voorbeeld: de bronzen medaille bij de WK van 2003 in Edmonton leverde Vriesde een bonus van een kleine 10.000 dollar op.

,,Eerlijk gezegd stelde dat contract niet al te veel voor'', erkent Jacques Valentin, manager European Promotion van Asics. ,,Maar het is een kwestie van zaken doen. Zij had destijds niets en wij konden ons geen buil vallen aan een kleding- en bonuscontract. Anderzijds zijn we altijd eerlijk tegen Letitia geweest en hebben we haar steeds netjes behandeld. Ik vond haar een sportvrouw die bij ons paste: ze is eigenzinnig en zocht haar eigen weg; dat is een houding die wij appreciëren.''

En Vriesde was tevreden, hoewel ze in lachen uitbarst zodra haar wordt gevraagd of ze rijk is geworden van twintig jaar topatletiek. Maar je hoort haar niet klagen. Integendeel: ,,Ik kan er redelijk van leven en kan het betalen als ik leuke dingen wil doen. Ik heb nooit hoeven stressen door gebrek aan geld. Om die reden heb ik een rijk leven, vind ik.''

De atlete heeft zich zelfs neergelegd bij de weigering van de internationale atletiekfederatie (IAAF) haar 25.000 dollar aan prijzengeld uit te keren. Vriesde werd dat geld onthouden omdat ze in 2000 bij haar trainer Louis de Oliviera in het Amazonegebied in Brazilië verbleef en onvindbaar bleek bij een out-of-competition-dopingcontrole. Als represaille kan ze fluiten naar de 20.000 gulden voor haar bronzen medaille bij de WK in Edmonton en de 5.000 dollar voor haar derde plaats bij een Grand Prix-wedstrijd.

Terugblikkend op haar lange carrière overheerst de tevredenheid. Er zijn in Vriesdes ogen twee smetjes: de uitschakeling in de series bij de Olympische Spelen van 2000 in Sydney en de dopingaffaire bij de Pan-Amerikaanse Spelen in 2003, waar ze haar gouden medaille moest inleveren nadat ze was betrapt op cafeïne, een middel dat een jaar later van de verboden lijst werd geschrapt.

De medaille heeft Vriesde nog steeds niet ingeleverd. ,,Hij slingert thuis ergens rond. Ik zal 'm binnenkort maar eens inleveren bij de Surinaamse bond'', zegt ze met een big smile. Achteraf kan ze de positieve uitslag wel verklaren. ,,Ik heb een cafeïnepil te veel genomen en te weinig gedronken, waardoor de verhouding werd verstoord en ik net boven de toegestane grens uitkwam. Maar het zit me dwars dat ik formeel ooit op doping ben betrapt, terwijl ik me altijd aan de regels hield. Ja, ook met die cafeïnepil; tot een bepaalde waarde was cafeïne immers toegestaan. Heb ik geleerd van Kraaijenhof die altijd zei: gebruik wat is toegestaan, maar blijf af van de spullen die verboden zijn.''