Zakenmannen leggen zweep over de zorg

De zorg wordt zakelijker. Topmanagers uit het bedrijfsleven rukken op als toezichthouder op ziekenhuizen. Goed voor de kwaliteit van de zorg? Of slaat het evenwicht door naar overmatige marktoriëntatie?

,,Van ziekenhuizen weet ik niks'', zegt KPN-topman A. Scheepbouwer, die sinds afgelopen woensdag voorzitter is van de raad van toezicht van het MCRZ ziekenhuis in Rotterdam. ,,Maar de verschuiving van overheids- naar marktoriëntatie begrijp ik heel goed. Dat hebben telecom en post ook doorgemaakt.''

De ziekenhuiswereld, goed voor ruim 14 miljard euro omzet en bijna een kwart miljoen werknemers, is aan het verzakelijken. De financiële risico's van ziekenhuizen nemen in de rap tempo toe (zie kader). Zij krijgen te maken met concurrentie, zij moeten op de markt hun weg vinden. Zorgverzekeraars worden intussen machtiger en geldschieters, zoals banken, voeren de druk op om hogere financiële buffers aan te leggen voor stijgende risico`s. En ziekenhuizen beseffen steeds meer de noodzaak van corporate governance, deugelijk bedrijfsbestuur.

Hun reactie op de verzakelijking? Betere interne financiële besturing en meer kennis en kunde recruteren uit het bedrijfsleven.

De nieuwe financiële man van het Amsterdamse AMC, R. Hopstaken, tevens vice-voorzitter van het bestuur, komt bijvoorbeeld van accountantskantoor PricewaterhouseCoopers.

In de raden van toezicht, die de directies van ziekenhuizen moeten controleren en tevens klankbord zijn, groeit het aantal (ex)topmanagers. Scheepbouwer bij MCRZ. B. Bruggink, de financiële man in het bestuur van de Rabobank, bij de Isala Klinieken in Zwolle. A. Baan (ex-Philips bestuurslid) bij het AMC. E. Kist (ex-ING-topman) bij Medisch Centrum Haaglanden in Den Haag. Soms volgen zij andere topmanagers op, maar ook dan groeit de nadruk op de financiën.

Kijk naar de bedragen die hier omgaan: honderd miljoen euro `omzet' per ziekenhuis, of meer, is gewoon. Oplopend tot 735 miljoen euro op de exploitatierekening van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Dat is meer dan beursfonds Telegraaf Media Groep, net iets minder dan krantenuitgever Wegener. ,,Zoveel geld als er om gaat, dat had ik ook niet vermoed'', zegt Bruggink.

Zorg is arbeidsintensief, ziekenhuizen zijn grote lokale werkgevers, met werkplekken die mede dankzij nieuwe technologie steeds duurder worden. Neem alleen al de nieuwbouwplannen. Die van het Rotterdamse MCRZ Ziekenhuis kosten 166 miljoen euro. In Sittard-Geleen zet Orbis zorgconcern een zogeheten medical park neer à 160 miljoen euro. Isala komt met nieuwbouw én verbouw in Zwolle: totale prijskaartje 308,5 miljoen euro.

Verzakelijking is overigens niet het enige argument voor de benoeming van topmannen. ,,De raad van toezicht zocht iemand met kennis van het besturen van een grote organisatie én met ervaring met omvangrijke research'', zegt een woordvoerder van het AMC in Amsterdam. Zij vonden Baan, die zijn sporen verdiende in de Philips-top.

Hij is een van de vele (ex)Philips-managers in de ziekenhuiswereld. Voormalig financieel bestuurder J. Hommen is voorzitter van de raad van toezicht van het Academisch Ziekenhuis Maastricht, oudgediende W. de Kleuver zit bij het Catharina Ziekenhuis (Eindhoven) en financieel directeur Wilkes van Philips Nederland bij Máxima Medisch Centrum (Eindhoven).

,,Niet verwonderlijk'', zegt bestuurskundige Kim Putters van de Universiteit van Tilburg en gepromoveerd op het bestuur van ziekenhuizen. ,,De familie Philips heeft de gezondheidszorg in Eindhoven zo'n beetje op de kaart gezet.'' Tegenwoordig is Philips ook een prominente leverancier van medische systemen.

Ook andere ziekenhuizen blijven hun regio trouw. Bruggink (Isala) komt uit de regio Zwolle. Het Martini Ziekenhuis in Groningen benoemde ex-directeur G. Koolman van de Gasunie, ook in Groningen. De Alysis Zorggroep in Arnhem vroeg directievoorzitter R. Prins van Akzo Nobel Nederland, ook in Arnhem.

De benoemingen van topmanagers roepen gemengde reacties op. Voor Rob Molenaar, senior manager bij de gezondheidszorggroep van adviesbureau Ernst & Young, is het een volgende fase in de gestage professionalering van bestuur en toezicht. Hij onderzoekt jaarlijks hoe het staat met deugdelijk bestuur in de jaarverslagen van de branche en ziet de belangstelling met sprongen vooruit gaan. De academische ziekenhuizen lopen voorop, daarna de ziekenhuizen met topklinische zorg, dan de algemene ziekenhuizen.

Vooral na een situatie waarin ,,iets aan de hand is geweest'', komen meer topmanagers in het toezicht en gaat het beter lopen, is Molenaars ervaring. ,,Ik zeg niet dat de kwaliteit van de ziekenhuizen direct beter wordt, maar ze hebben hun zaken beter geregeld, zoals het inperken van risico`s.''

Isala en het MCRZ passen precies in zijn stelling. Isala is door het financiële dal. Bruggink versterkt daar een raad van toezicht die inmiddels wordt geleid door bestuursvoorzitter L. van Halderen van energiebedrijf Nuon. Het Rotterdamse MCRZ, waar Scheepbouwer voorzitter van de toezichtraad is geworden, moet de weg omhoog nog vinden.

Anderen zetten vraagtekens bij de instroom van topkader uit het bedrijfsleven, hoezeer zij het ook toejuichen dat het bestuur van ziekenhuizen wordt versterkt. ,,Uitwisseling tussen het publieke en private domein is heel nuttig, maar het gaat er wel om dat je het in evenwicht houdt'', zegt bestuurskundige Putters. ,,Ik denk dat een raad van toezicht met louter bedrijfsdirecteuren niet het vertrouwen krijgt van de burger, het verplegend personeel en de artsen.''

AbvaKabo-vice-voorzitter Jenneke van Pijpen heeft vergelijkbare aarzelingen, maar vreest ook dat de topmanagers ,,in ieder geval'' niet helpen bij de volgens haar noodzakelijke matiging van de beloningen van directeuren, die soms oplopen tot ver boven de twee ton. Topmanagers hebben volgens haar een ander referentiekader en beseffen soms onvoldoende dat het hier om publieke middelen gaat.

Scheepbouwer:,,Ik ben niet voor hoge beloningen zonder prestaties. Prestaties op het gebied van kwaliteit en op het gebied van kosten. Maar met de marktwerking zul je zien dat de best presterende ziekenhuisdirecteuren straks ook de mooiste aanbiedingen krijgen.''

    • Menno Tamminga