Wat is waarheid in Beslan?

Hoe kon een Tsjetsjeense strijdgroep doordringen tot een schoool in Beslan? Wat ging er bij de bestorming fout? Een jaar later blijven die vragen onbeantwoord.

De Tsjetsjeense massamoordenaar Sjamil Basajev zaait graag verwarring. De organisator van de bloedbaden in Boedjonnovsk (1995), het NordOst-theater in Moskou (2002) en zelfmoordaanslagen door `zwarte weduwes' kwam deze week via internet met een nieuwe versie van zijn grootste wapenfeit: `operatie-Beslan'.

Hoe bereikte een militaire truck vol baardige terroristen en zwarte weduwes school Nummer 1 in Beslan, ver in vijandig, Noord-Ossetisch gebied, langs talloze politieposten? Simpel, zegt Basajev: een spionnenspel. De Russische geheime dienst FSB had een infiltrant in zijn strijdgroep: een islamitische Ossetiër, Vladimir Chodov, die Basajev moest verleiden tot een aanval op regeringsgebouwen in de stad Vladikavkaz. Maar Chodov liep over naar Basajev, die geen verkenners naar Vladikavkaz stuurde, maar een strijdgroep naar het naburige Beslan, De FSB maakte, op verzoek van Chodov, ruim baan.

Waarheid? leugen? Opschepperij? Onmogelijk vast te stellen. Want hoe tientallen terroristen ongemerkt Beslan binnenreden is maar een van de vele open vragen, een jaar na het bloedbad.

President Poetin liet zich vorig jaar met tegenzin overhalen tot een parlementaire onderzoekscommissie onder leiding van politcus Aleksandr Trosjev. Zijn eindrapport werd onlangs uitgesteld wegens `nieuwe feiten'. Russische kranten speculeren dat de resultaten het Kremlin niet bevielen. Openbaar aanklager Nikolaj Sjepel leidt het crimineel onderzoek; hij wekt de indruk vooral de siloviki, mannen in uniform, uit de wind te willen houden. Een derde onderzoekscommissie is ingesteld door het parlement van de getroffen Russische deelrepubliek Noord-Ossetië. Parlementariër Stanislav Kesajev hoopt zijn rapport op 20 september te presenteren.

Kesajevs kantoor is een complete chaos, de bureaus en tafels zuchten onder stapels rapporten, getuigenverklaringen, boeken en documenten. ,,We hebben niet stilgezeten'', glimlacht de parlementariër. Hij lijkt allerminst van plan de macht te sparen, al erkent ook hij de waarheid niet in pacht te hebben. Forensisch bewijs is schaars, omdat school Nummer 1 nooit als plaats des misdrijf werd behandeld. Al na een dag ruimde een bulldozer afval van het schoolplein. Het veiligheidsapparaat geeft weinig informatie. En de ooggetuigen spreken elkaar tegen.

Volgens Kesajev, vorig jaar ,,vrijwel vanaf de eerste minuut'' in Beslan, was het een volstrekte chaos bij de school. Kesajev: ,,Eenheden reden van links naar rechts en weer terug, er was nauwelijks onderlinge coördinatie en communicatie. Toen het schieten begon, trainden speciale eenheden elders voor een bestorming. De brandweer stond er met twee antieke wagens, de slangen pasten niet en er was niet aan water gedacht.'' Kesajev lacht treurig. ,,Ja, dat is het land waarin wij leven.''

Het bloedbad begon op de ochtend van 3 september vorig jaar met drie explosies: twee vlak na elkaar, één 25 minuten later. Sommige ooggetuigen in de sportzaal zeggen dat een terrorist die met een voet op een pedaal stond, plotseling omviel. Dat pedaal bediende een bom, die explodeerde. Meteen daarop ontplofte een tweede bom. Wie dat kon, vluchtte uit de ramen van de sportzaal, de doden en gewonden bleven achter. Het kordon rond de school desintegreerde terwijl soldaten en burgers, sommige gewapend, probeerden de school te bestormen. Het vuurgevecht begon.

Werd die terrorist op het pedaal door een scherpschutter neergeschoten? Kesajev heeft geen sectierapport. ,,Maar er is wel een motief.'' Noord-Ossetië probeerde de gematigde Tsjetsjeense rebellenleider Maschadov naar Beslan te halen om de gijzeling vreedzaam te beëindigen. Maschadov als redder in nood: was wellicht voor `sommigen' in Moskou onverteerbaar. Kesajev: ,,Misschien besloot iemand de situatie te forceren.''

Wat veroorzaakte bijna een half uur later de derde explosie, die ervoor zorgde dat het dak van de sportzaal brandend naar beneden kwam. Kesajev vermoedt de hand van Russische troepen in die explosie. Een aanwijzing zijn de drie Sjmel-hulzen op het dak van flat 37 in de Scholierensteeg. Het dak van die flat bood zicht op de sportzaal en zat vanaf de eerste dag vol speciale troepen. Bewoners vonden na de bestorming drie hulzen van Sjmel-projectielen. Een Sjmel kan drie soorten granaten afschieten: vacüumbommen, brandgranaten met napalm en rookgranaten.

Nadat bewoners van flat 37 de hulzen bij het openbaar ministerie inleverden, gebeurde er iets vreemds. Niet hun serienummers werden herleid naar een militaire eenheid, ze raakten zoek. Kesajev: ,,Eerst hoorden we dat de serienummers onleesbaar waren, toen dat er nooit Sjmels waren ingezet. De militaire aanklager meldde dat de eenheid op het dak van flat 37 officieel niet beschikte over Sjmels, dus waren die niet gebruikt. Hij gooide de hulzen gewoon weg.''

Wat volgde was een koude oorlog tussen de Noord-Ossetische onderzoekscommissie en aanklager Sjepel. Toen Kesajev in april nog een aantal Sjmel-buizen inleverde, was dat in gezelschap van getuigen en camera's. De aanklager bleef niettemin ontkennen dat Sjmels waren ingezet, noch granaatwerpers, noch tanks. Op 20 juli volgde een verbazende ommekeer. Opeens gaf Sjepel toe dat wel degelijk Sjmels, granaatwerpers en tanks waren ingezet.

Het zou gaan om vacuümbommen. Die verspreiden een brandstofnevel die tot ontploffing wordt gebracht, alle lucht wegzuigt en een schokgolf veroorzaakt. Maar zo'n vuurbal duurt nog geen halve seconde, onvoldoende om zelfs een droog houten huis in brand te steken, zo toonde Sjepel via een demonstratie op videotape aan. Laat staan het dak van de sportschool. Volgens Kesajev kunnen ook napalmgranaten zijn gebruikt. Hij beroept zich op sporen van fosfor die ,,misschien op slachtoffers zijn aangetroffen''. Opnieuw: zijn bewijs is anekdotisch.

Misschien. Ook Kesajevs commissie heeft belangen: schuld afschuiven op de federale autoriteiten. Wat in zijn relaas onderbelicht blijft, is de rol van de gewapende Ossetische burgers die sterk bijdroegen aan de algehele chaos. Elf commando's van de Alfa-eenheid van de FSB stierven op 3 september, veiligheidstroepen klaagden over de burgers die in de weg liepen en soms zelfs op hen schoten.

Kto vinovat? Wie is schuldig? Ook in de zaak-Beslan hebben Russische bestuurders het vooral druk met afschuiven. Kesajev betwijfelt of de ware toedracht ooit duidelijk wordt. Uit peilingen bleek deze week dat 52 procent van de Russen vindt dat de autoriteiten in Beslan al het mogelijke hebben gedaan. Kesajev: ,,Russen denken ook altijd: het had nog erger gekund.''

    • Coen van Zwol