Joost Conijn: 'De mensen zijn vaak zo bang en laf'

In deel 4 van een serie over beeldend kunstenaars en de kunst die hen inspireert Joost Conijn over de Nederlandse beeldhouwer John Körmeling (1951).

'Ik ontmoette Körmeling voor het eerst tijdens een soort kunstveiling in Paradiso. Het was een typisch Amsterdams feestje, heel trendy en vol hippe mensen. Achter een van de kraampjes zat een man die totaal uit de toon viel. Dat was John Körmeling, een kunstenaar van wie ik, net vers op de Rietveld Academie, nog nooit had gehoord. Op tafel lag een klein doosje met daarin zes penningen die hij Thuisblijfheld-medailles noemde. ” Wil je zo'n ding niet kopen?”, vroeg hij aan mij. Ik antwoordde dat ik dat niet kon betalen. Later, aan het eind van de avond, toen alle kraampjes weg waren en iedereen aan het dansen was, kwam ik Körmeling weer tegen. Hij reikte me, over het hoofd van iemand anders heen, die medaille aan.

'Wat hij precies met die Thuisblijfheld-medaille bedoelde, ben ik vergeten. Maar het was in de tijd van de oorlog in Joegoslavië, en voor mij stond dat kunstwerk symbool voor alle soldaten die niet naar de oorlog gingen. Normaal ben je een held als je niet thuisblijft. Körmeling draaide het heroïsche om.

'Kort daarop had Körmeling een tentoonstelling in Haarlem, samen met nog wat kunstenaars uit de Eindhovense scene waar hij vandaan kwam. Ik ben daar naartoe gegaan op een zelfgebouwde motorfiets. Het klikte direct, en ik werd nog dezelfde dag thuis uitgenodigd. Daar bleek pas goed hoe onconventioneel hij was. Hij had in zijn huis een soort tweede infrastructuur gemaakt door in alle muren gaten te hakken. Daar stapte je doorheen om in een andere ruimte te komen. Dat was handiger, want dan hoefde je niet door de gang.

Al mijn leraren op de Rietveld verbleekten bij Körmeling. En na mijn academietijd vormden mijn ontmoetingen met hem een soort nieuw basisjaar. Veel kunstenaars zijn eenzijdig - ze schilderen of ze beeldhouwen - maar hij deed eigenlijk alles. Zijn werken waren driedimensionaal, of bestonden alleen op papier. Hij maakte maquettes, maar ook heel functionele dingen, zoals auto's. Sommige werken waren heel serieus, terwijl andere niet meer dan een grap waren. Een pakje sigaretten met daarop het niet-roken-logo. Het was niet pretentieus, en dat sprak me aan.

'Omdat hij opgeleid is als architect, doet Körmeling soms ook mee aan van die architectonische prijsvragen. Op een gegeven moment moest hij een brug ontwerpen. Zijn voorstel was: bouw helemaal geen brug. Natuurlijk werd zijn inzending gediskwalificeerd. Maar jaren later bleek dat die brug er inderdaad nooit was gekomen. Toen zei hij: ” Dan maak ik aanspraak op de eerste prijs.” Daar werd uiteraard geen gehoor aan gegeven, en ik geloof dat hij er vervolgens een zaak van heeft gemaakt. Dat is typisch Körmeling: hij gebruikt de regels en zet die naar zijn hand.

'Op de academie had ik leren schilderen, maar na mijn kennismaking met het werk van Körmeling ben ik weer verder gegaan met wat ik altijd al had gedaan: het maken van praktische dingen. Hij was net als ik een echte werker, had ook altijd vieze handen. Hij zette zich af tegen het elitaire en het intellectuele karakter van kunst. Hij was totaal niet salonfähig en die mentaliteit herkende ik. Wat hij maakte hoefde wat hem betreft geen echte, zuivere kunst te zijn. Zijn Vierkante Auto tartte alle wetten en regels van de vormgeving. Maar zelf vond hij het ding heel aërodynamisch.

'Door iets zelf te bouwen, krijg je er een band mee. Vaak gooien mensen hun spullen weg als ze stuk zijn. Maar je kunt ook proberen ze zelf te repareren. Zelf dingen verwezenlijken, daar gaat het mij om. Het voelt nog steeds onwerkelijk dat ik erin geslaagd ben een vliegtuig te bouwen. Je begint ergens aan en op een gegeven moment is het ook echt af en doet alles het. Eigenlijk is het vreemd dat mensen zichzelf zoveel beperkingen opleggen, dat ze denken dat ze heel veel dingen niet kunnen. Mensen zijn vaak laf, bang voor wat de buurman van ze denkt.

'Mijn film Vliegtuig ging over de vraag: hoe begin ik bij nul en bouw ik een vliegtuig? Toen het toestel in de Marokkaanse woes- tijn even de lucht in ging, was de film klaar. Voor mijn nieuwe film wil ik er ook echt mee gaan reizen. Het afgelopen jaar heb ik het vliegtuig helemaal omgebouwd en zijn, op de vleugels na, alle onderdelen vervangen. Maanden heb ik in een caravan op een verlaten militair vliegveld in Tsjechië gebivakkeerd om het vliegtuig goedgekeurd te krijgen. Je had het gezicht van de testpiloot moeten zien, toen hij het voor het eerst zag. Nog nooit heb ik iemand zo kritisch gezien. Hij was genadeloos, want zijn leven hing ervan af.

'Nu is het toestel gereed en vertrek ik binnenkort samen met een vriend naar het zuiden. Het zal spannend worden, we gaan toch zo'n driehonderd meter de lucht in. Piloten zeggen vaak dat vliegen voor 90 procent uit verveling bestaat en voor de overige 10 procent uit korte momenten van doodsangst. Ik heb de afgelopen tijd al vaak gedacht om mijzelf de Thuisblijfheld-medaille op te spelden en gewoon niet te gaan.

'Er waren mensen die zeiden: je maakt een vliegtuig, dat is toch geen kunst? Dat maakte mij niet uit. Voor mij is het domein van de kunst een gebied waar ruimte is voor dit soort projecten. Dankzij John Körmeling weet ik dat niet alles zuivere kunst hoeft te zijn. Hij is een ideaal voorbeeld gebleken. Geen onbereikbare held, maar iemand die heel dichtbij staat. Hij is mijn criticus, en zijn mening is me dierbaarder dan die van welke recensent dan ook. Maar hij is ook een fan die vaak mijn tentoonstellingen bezoekt. Laatst zei hij nog: ” Je kunt nu stoppen. Het is helemaal goed, je hoeft er niets meer aan toe te voegen.” Dat voelde als een enorm compliment.'

Biografie Joost Conijn

1971 Geboren in Amsterdam

1991 Maakt fietsreis naar India

1992-1995 Rietveld Academie A'dam

1995-1997 Sandberg Instituut A'dam

1997 Filmt C'est une hek in Sahara

1997 Neemt deel aan Documenta X in Kassel

1998 Haalt vliegbrevet

1999 Zelfgebouwd vliegtuig maakt 'maiden flight' in Marokkaanse woestijn

2000 Documentaire Vliegtuig verschijnt

2000 Tentoonstelling Museum of Modern Art, Chicago

2000 Wint Charlotte Köhlerprijs voor beeldende kunst

2001 Reist met zelfgebouwde houten auto naar Oost-Europa

2001 Tentoonstelling in Museum d'Art Moderne Parijs

2002 Documentaire HoutAuto verschijnt

2002 Tentoonstelling Centraal Museum Utrecht

2003 Tentoonstelling Van Abbemuseum, Eindhoven

2004 Tentoonstelling Witte de With, Rotterdam

2005 Bouwt in Tsjechië aan een nieuwe versie van zijn vliegtuig

Joost Conijns laatste film, 'Siddieqa, Firdaus, Abdallah, Soelayman, Moestafa, Hawwa en Dzoel-kifl' (2004) is nog t/m 8 oktober te zien in Annet Gelink Gallery, Laurierstraat 187-189, Amsterdam. Di t/m vr. 11-18 uur, za.13-18 uur.

    • Sandra Smallenburg