`In Somalië is de opvang beter'

Hoe snel reageerden de Amerikaanse overheid en rampenstrijders op de orkaan Katrina? Een eerste inventarisatie van de aanpak. Orkaan Ivan was vorig jaar de wake-up call voor New Orleans, zegt een deskundige.

Rustig stond Katrina te wachten in het alfabetische rijtje namen voor tropische stormen dat het Amerikaanse National Hurricane Center voor dit orkaanseizoen had opgesteld: Arlene, Bret, Cindy, Dennis. Vorige week woensdag ontstond Katrina boven de Bahama's. De dag erna raasde ze over Florida, intussen een orkaan in de eerste categorie van de vijftrapsschaal van Saffir-Simpson. In het weekeinde nam haar kracht boven het warme water van de Golf van Mexico toe tot een categorie 4, en afgelopen maandag was ze, voor ze bij Louisiana en Mississippi weer aan het vasteland kwam, zelfs een categorie 5.

De rampenbestrijders van de stad New Orleans zagen haar aankomen. Vanaf vorige week vrijdag was duidelijk dat Katrina de stad zou kunnen raken. Gouverneur Blanco van Louisiana riep op die dag de noodtoestand uit, waardoor maatregelen als gedwongen evacuaties gemakkelijker te nemen zijn. Maar concrete maatregelen bleven toen nog uit. De dijken rond de stad zijn gebouwd om maximaal een orkaan van categorie 3, de sterkte die Katrina op die vrijdag had, te kunnen weerstaan. In het gemeentebestuur kwamen de eerste stemmen voor ontruiming op.

De beslissing was aan de burgemeester, Ray Nagin. Hij twijfelde. Misschien wel omdat hij wist dat 112.000 inwoners van de stad niet over eigen vervoer beschikken en de stad niet heeft voorzien in openbaar vervoer voor noodgevallen. Dat zegt de Amerikaan Ben Wisner, onderzoeker in Ontwikkelingsstudies aan de London School of Economics en rampenexpert. ,,Na orkaan Ivan vorig jaar hebben 300 rampenbestrijders van New Orleans en de county een oefening gehouden met codenaam Pam. Daarmee probeerden ze vooruit te bedenken hoe ze bij een orkaan als Ivan zouden handelen. Ivan was de wake-up call voor New Orleans, omdat die net als Katrina recht op de stad afkwam, maar op het laatst afboog.'' Hoewel experts hen toen vertelden dat arme, zwarte en oude mensen niet weg zouden kunnen komen, besloot het stadsbestuur niet tot maatregelen, zegt Wisner.

Vrijdag meldde Nagin, zo schrijft het lokale dagblad Times-Picayune, dat hij zaterdag rond het middaguur met een beslissing zou komen. Dat zou volgens die krant aan de late kant zijn, omdat richtlijnen van de staat Louisiana voorschrijven dat een beslissing tot evacuatie vijftig uur voor de orkaan kan landen genomen moet zijn. Nagins beslissing kwam om vijf uur 's middags, 38 uur voor Katrina uiteindelijk aankwam. De burgemeester riep de bevolking op vrijwillig te vertrekken. Het was toen duidelijk dat Katrina als een categorie 4 of 5 aan de kust kon arriveren. Velen gaven aan de oproep gehoor.

Zondagochtend was Katrina uitgegroeid tot een categorie 4 en stelde Nagin evacuatie verplicht. Hij liet tien opvangplaatsen openen, waarvan de grootste het footballstadion Superdome. ,,Het was duidelijk en bekend dat de Superdome niet voldeed aan de internationale standaards voor opvang'', zegt Wisner. ,,Ik heb vluchtelingenkampen in Somalië gezien waar de situatie beter was.''

De verantwoordelijkheid voor dergelijke voorzieningen liggen bij het bestuur van stad, county en staat. De nationale calamiteitendienst FEMA (Federal Ergency Management Agency) heeft de taak om langer vooraf bestuurders te adviseren en bewust te maken van de risico`s van natuurrampen. FEMA heeft steken laten vallen, zegt Wisner.

In 2003 werd dat instituut met vele andere onderdeel van het door president Bush opgerichte ministerie van Binnenlandse Veiligheid. Onder het motto `Een voorbereid land' richtte het nieuwe departement zich vooral op terreurbestrijding. Het gevolg was dat FEMA geen aanspraak meer kon maken op geld uit fondsen van honderden miljarden dollars, zegt Wisner. ,,Eigenlijk begonnen die bezuinigingen direct na Bush' aantreden in 2001.'' FEMA had geen geld meer om lokale bestuurders te ondersteunen en te adviseren.

Als voorbeeld van die ondersteuning noemt Wisner het Project Impact, dat hij werkzaam zag in Florida in de jaren negentig. Daarin werkten bedrijven, burgers en gemeenteraden op lokaal niveau samen aan praktische voorbereidingen op een orkaan. Bouwmarkten stelden bijvoorbeeld hout beschikbaar, waarvan scouts dan afdekplaten maakten voor de ramen van bejaarden. ,,Dit was het soort initiatieven waar FEMA beroemd om was. Een van de eerste dingen die president Bush in 2001 deed, was dat project wegbezuinigen'', aldus Wisner.

Behalve preventieve taken heeft FEMA de taak van hulpcoördinator als een ramp eenmaal daar is. Afgelopen zaterdag vroeg het president Bush de noodtoestand over de kuststrook uit te roepen, zodat FEMA met federaal geld hulp zou kunnen bieden. Maandagmorgen, terwijl Katrina huishield boven het rampgebied, zei directeur Michael Brown op CNN dat de teams van FEMA en andere reddingswerkers ,,klaar stonden om het gebied binnen te trekken zodra de storm was overgetrokken''.

Maar FEMA kreeg in de dagen die kwamen geen grip op de situatie, die verergerde toen twee dijken doorbraken en er meters water in de stad kwamen te staan. De opeengepakte en hongerige achtergeblevenen in de Superdome moesten het laatste toevluchtsoord verruilen voor een nieuw toevluchtsoord, de Astradome in Houston. Die was al vol met evacués voordat de ontruiming van de Superdome op gang kwam.

Donderdag, drie dagen na de ramp, werden de eerste voedselpakketten boven New Orleans gedropd. ,,FEMA is hier nu drie dagen, maar er is geen leiding en controle'', zei het hoofd van New Orleans' rampenbestrijders tegen persbureau AP om aan te geven dat FEMA de hulpoperatie onvoldoende coördineert. ,,Ik denk niet dat iemand het breken van de dijken voorzag'', verdedigde president Bush de hulpverlening donderdag in het televisieprogramma Goodmorning America.

De omstandigheden die na de dijkdoorbraken ontstonden, zegt Wisner, kennen we van de orkaan Andrew, die in 1992 met een kracht van categorie 5 veel doden en gigantische schade veroorzaakte in Florida. ,,De wetteloosheid, het gebrek aan communicatie, we hadden het allemaal al gezien'', aldus Wisner. ,,Waarom had de politie bijvoorbeeld inmiddels niet geleerd hoe te werken zonder radiocontact?''

De Nationale Garde, sinds dinsdag ingezet, moest FEMA bijstaan met reddingsoperaties en het vrijmaken van wegen. Hoewel er tientallen duizenden in Louisiana en Mississippi gestationeerd zijn, moeten ze uit het hele land komen. Een groot deel is uitgezonden naar Irak. Wisner: ,,Dat je zo hard getroffen wordt als je dergelijke risico's neemt, noemt een boeddhist misschien slecht karma, een rationalist misschien ironie. Zeker is dat het een gevolg is.''

    • Hanneke Chin-A-Fo