'Iedereen kan nu zijn Al-Qaeda beginnen'

Weinig mensen kunnen zich verplaatsen in de daders van een zelfmoordaanslag. Volgens Jason Burke vernietigt de zelfmoordterrorist wat hij zelf niet kan krijgen.

Alsof er niets gebeurd is: ruim een maand na de zelfmoordaanslagen zijn er bij Russell Square nauwelijks meer sporen van te vinden. Even verderop zijn de bloedspatten van de gevel van de British Medical Association gesproeid, de beschadigde naamborden vervangen. Een kaartje aan het hek van Hotel Russell vraagt mensen met bloemen voor de slachtoffers die in het park van het plein te leggen. Er zijn nergens bloemen. Jason Burke, oorlogscorrespondent voor de Observer in Afghanistan en Irak en schrijver van Al-Qaeda; the True Story of Radical Islam, een doorwrochte geschiedenis en analyse van het islamitisch extremisme, ziet het tevreden aan. 'Ik was in Pakistan toen ik van de aanslagen in Londen hoorde. Een vriend sms'de me: No great drama's. Fucking amateurs. Dat past bij Londen, men kijkt hier neer op patriottistisch vlagvertoon of emotionele uitbarstingen. Je kunt dat typisch Britse koelbloedigheid noemen, behalve dan dat de meeste Londenaren van oorsprong helemaal niet Brits zijn.'

De aanslagen zelf hebben de belangrijkste conclusie van Burke's boek bevestigd: dat het islamitisch terrorisme na de Amerikaanse campagne tegen Al-Qaeda gedemocratiseerd is. Er is geen sprake meer van een centraal geleide organisatie, maar van talloze cellen en splinterbewegingen die veelal op eigen initiatief handelen - in naam van Al-Qaeda. 'Ik schreef aan het einde van mijn boek dat Bin Laden voor een ideologie heeft gezorgd die iedereen kan radicaliseren, zelfs iemand in een huiskamer te Manchester. Manchester ligt niet ver van Leeds, waar de daders van de aanslagen vandaan kwamen. Toch moet ik toegeven dat ik eerder zoiets amateuristisch als de tweede aanslag had verwacht. Maar dat er vier mannen waren die bereid waren om zichzelf op te blazen, verbaasde me helemaal niet.'

Die versplintering van het terrorisme is op zichzelf niets nieuws, zegt hij. 'Mensen zeggen nu, dit is de nieuwe Al-Qaeda. Maar het enige wat Osama bin Laden heeft gedaan, is gedurende een korte periode, tussen ruwweg 1996 en 2001, verschillende extremistische bewegingen binnen de islam verenigen. Hij heeft het bestaande extremisme een basis gegeven, en gerichte doelen. Sinds hij vleugellam is, zijn de terreurgroepen gewoon weer gaan doen wat ze altijd al deden. Wat wel nieuw is, is dat ze nu een internationale agenda hebben. In het begin van de jaren negentig was het terrorisme veel meer op een specifiek land gericht, zoals de gia in Algerije en de Islamitische Jihad in Egypte. Maar verder is het als voorheen.'

Maar, zoals Burke zelf aangeeft in zijn boek, het grote verschil is dat Bin Laden er in geslaagd is zijn gedachtegoed wereldwijd te verspreiden. De rol van Al-Qaeda als terroristische organisatie mag dan praktisch zijn uitgespeeld, iedere afzonderlijke islamitische terrorist kan nu zijn eigen Al-Qaeda beginnen. 'Dit is een chaotische periode.

Bin Laden gaf islamitische extremisten politieke richting. Hij beschikte over een strategische visie. Hij maakte Amerika tot gemeenschappelijke vijand. De doelen die hij aanviel waren symbolen, ambassades, oorlogsfregatten, de Twin Towers. De daders pleegden zelfmoord. Dat samen vormde een krachtig soort propaganda, die niet zozeer op het Westen was gericht, als wel op de mensen in het Midden-Oosten die zijn extremistische boodschap tot dan toe verworpen hadden. Nu zien we een groeiend aantal min of meer willekeurige aanslagen, op doelen die nauwelijks symbolische waarde hebben en alleen ontwrichting nastreven. Forensentreinen in Madrid of de Londense metro vertegenwoordigen niet meteen een economische, militaire of culturele macht.'

Gewoon bluf

Dus wanneer Ayman Al-Zawahiri, de tweede man van Al-Qaeda, de aanslagen in Londen opeist, is dat gewoon bluf? 'O ja, maar die strategie werkt voortreffelijk. In 2001 zei Bin Laden dat het niet meer uitmaakte of hij leefde of dood was, het grote ontwaken was begonnen. De huidige situatie is precies wat hij zich gewenst heeft. Hij hoeft niet meer daadwerkelijk aanslagen voor te bereiden of opdrachten te geven. Hij staat anderen toe aanslagen te plegen. En wanneer die plaatsvinden, kan hij de verantwoordelijkheid opeisen. Al-Qaeda is een virtueel netwerk geworden. Het bestaat nauwelijks meer en tegelijk is het overal.'

De terreurorganisatie heeft altijd mythische trekjes gehad, benadrukt hij. 'Ik ben ervan overtuigd dat Al-Qaeda altijd al meer een idee is geweest dan een gestructureerde organisatie. Zelfs in Amerika begint men nu door te krijgen dat het veel meer om een ideologie gaat dan om een terreurgroep die je een-twee-drie kunt elimineren. Het heeft ons vijf jaar gekost om erachter te komen dat het om een strijd van ideeën gaat, dat het erom gaat de hearts and minds van de moslims te winnen.'

Zelfmoordcultus

De invasie van Irak heeft onder moslims veel kwaad bloed gezet, stelt Burke. Maar Irak wordt ook gemakkelijk als excuus voor wandaden gebruikt. Burke zelf beschrijft nauwgezet en overtuigend hoe na de dekolonisatie van het Midden-Oosten de politieke islam van een religieus getint socialisme verviel tot verkrampt islamisme en nu eindigt in een extreem, onhaalbaar utopisme, met een bijbehorende zelfmoordcultus.

'Zeker, de radicale islam heeft een historische, politieke, religieuze en culturele achtergrond en gaat eeuwen terug. Margalit en Buruma hebben in Occidentalisme heel goed beschreven wat er gebeurt wanneer de moderniteit in de vorm van liberale, kapitalistische democratische overtuigingen in aanraking komt met een samenleving die er een ander, religieus of historisch gestructureerd wereldbeeld op na houdt. Wat me altijd verbaast, is hoe slecht men in het Westen in staat of bereid is zich te verplaatsen in mensen die zich niet in het centrum van de macht bevinden. Het is als de man die over een mooi huis beschikt, een geweldige baan heeft en ook nog eens een prachtige vrouw en die maar niet kan begrijpen waarom zijn minder geslaagde broer zich zo agressief opstelt, zich zo competitief jegens hem gedraagt.

Kunnen we ons niet voorstellen hoe het voelt om iets te willen hebben dat je niet kunt krijgen, en als je het uiteindelijk wel krijgt, dan altijd in een vorm die wij westerlingen als niet volwaardig beschouwen? Bovendien, als je naar de geschiedenis van twee eeuwen westerse kolonisatie in het Midden-Oosten kijkt, heeft men daar wel degelijk reden om zich gegriefd te voelen. Het is goed te begrijpen waarom men zich zo sterk aangetrokken voelt tot wat men meteen daarna weer hooghartig verwerpt.'

Kennelijk onbedoeld ironisch is de uitspraak van Bin Laden die Burke in zijn boek citeert, waarin de terroristenleider zich beklaagt over het feit dat moslims in het Westen steeds maar weer als krankzinnige fanatici en brute moordenaars worden afgeschilderd. 'Hetzelfde zie je met het etiket terrorist. Zoals zwarten het denigrerende nigger van racisten overnamen en tot een geuzennaam verhieven, zo zeggen de radicale moslims nu: als jullie ons steeds maar terroristen noemen, dan zullen we dat worden ook.'

Toch blijft het moeilijk om de intense haat van radicalen tegen het Westen na te voelen. De aanslagen op burgers als in Madrid, Londen en Sharm el-Sheikh, en in Nederland op Theo van Gogh, lijken de uitingen van een waanzin die het bevattingsvermogen van de meeste mensen te boven gaat.

'Het heeft te maken met de drang om te vernietigen wat buiten je bereik ligt. Ik kan het niet krijgen, en dus zal ik het vernietigen. Natuurlijk is dat nihilistisch, zeker als je daarbij zelf de dood zoekt. Maar in de taal van het islamitisch extremisme krijgen alle ongrijpbare, tegenstrijdige emoties ineens vaste grond onder de voeten. Het komt allemaal omdat zij ongelovigen zijn, zij zijn kafir. Net zoals in Europa lang de schuld aan ieder probleem dat zich niet liet oplossen, aan de joden werd toegedicht. Het is schokkend om te zien hoe Arabische moslimleiders weigeren antisemitisme te veroordelen. Bovendien bestaat er wel degelijk racisme binnen de Arabische wereld. Arabieren met een licht getinte huid zien degenen met een donkerder huid al snel als minderwaardig.'

Zomervakantie

Niet toevallig zijn veel jihadstrijders jonge jongens, tieners nog. Dat is een leeftijd waarop extreme ervaringen worden gezocht. Burke kan daarover meepraten. Begin jaren negentig, hij studeerde aan de universiteit van Oxford, besloot hij zich samen met een vriend tijdens een zomervakantie aan te melden bij de Koerdische vrijheidsstrijders in het noorden van Irak. Het avontuur liep met een sisser af, maar Burke moet iets gevoeld hebben van de opwinding die radicale islamitische jongeren nu voelen. Burke, wegwerpend: 'Ik deed het puur voor het avontuur, om er later tegen meisjes over te kunnen opscheppen. Ik had geen ideologische motieven.' Dan had hij dus net zo goed kunnen gaan interrailen? 'Dat had ik de zomer ervoor al gedaan. Maar het is waar dat jongens vaak tot het uiterste willen gaan. Dat ze zelfs tot zelfmoordaanslagen gebracht kunnen worden, heeft denk ik te maken met de dynamiek van de kleine, gesloten groep waarin ze zich bevinden. Ik heb jongens gesproken die geprobeerd hadden zichzelf op te blazen en het werd me al snel duidelijk dat ze steeds verder van de normale wereld verwijderd waren geraakt. Islamitische radicalen zoeken in een vermeend vijandige wereld vrijwel altijd een geïsoleerde ruimte op die ze volledig kunnen islamiseren, los van de rest van de wereld. Dat idee gaat terug op de hijra, de vlucht van Mohammed naar Medina in 622.'

Steeds weer wordt na aanslagen ontzet vastgesteld dat de daders gestudeerd hadden en niet afkomstig waren uit de armste lagen van de bevolking. 'Maar juist zulke mensen hebben vaak het gevoel dat hun en de hunnen onrecht wordt aangedaan, omdat ze grote aspiraties hadden, die vervolgens op een teleurstelling zijn uitgedraaid. Wanneer je helemaal niets van het leven verwacht, voel je je ook niet gauw gefnuikt. Overal waar grote verwachtingen zijn, zoals in de jaren van de dekolonisatie of bijvoorbeeld in de Palestijnse gebieden tijdens het vredesproces aan het begin van de jaren negentig, volgt onmiskenbaar een heftige reactie wanneer die verwachtingen niet uitkomen.'

Sommige westerse critici beweren onomwonden dat het iets in de islam zelf is dat extremisme kweekt. De onwrikbare eisen die de koran aan een mens stelt, moeten wel op frustraties uitlopen. 'Dat is onzin. De meeste moslims beseffen dat wat hier op aarde gebeurt, nooit helemaal perfect zal zijn. Jihad in zijn oorspronkelijke betekenis betekent inspanning. Je moet je uiterste best doen, maar of die inspanning ook beloond wordt, daar ga je niet over. Mensen die dat soort dingen beweren, hebben meestal bar weinig tijd in de islamitische wereld doorgebracht. Ze beseffen niet dat het overgrote deel van de moslims gewoon hun leven leidt zoals wij allemaal. Godsdienst speelt zeker een rol op cultureel, ethisch en sociaal gebied, maar het bepaalt niet hun hele leven. Wat je wel over de koran kunt zeggen, is dat ermee kan worden gezwaaid wanneer je wilt laten zien dat iets of iemand onrechtvaardig, corrupt, despotisch is. Mohammed was een sociale hervormer, die zich het onrecht in zijn tijd aantrok en de islam is een geloof dat activisme aanmoedigt, tot daden aanzet. De notie dat je je vijand de andere wang moet toekeren, vind je in de koran niet terug.'

Het fundamentalisme binnen de islam leidt wel degelijk tot geweld en hysterie, omdat het uitgaat van een onwerkelijk ideaal: de onveranderlijke wereld van de Profeet en zijn getrouwen. Alles wat er daarna gebeurde, eeuwen van islamitische beschaving, geldt voor fundamentalisten als corrupt en gedegenereerd. Interpretatie is uit den boze, alles wordt letterlijk genomen.

'Fundamentalisten van alle geloven roepen al eeuwen dat het geloof onzuiver is geworden en dat we terug moeten naar Gods woord. De eerste hervormingsbeweging in de islam begon al binnen enkele decennia na de dood van de Profeet. En iedere keer wanneer de sociaal-economische problemen moslims boven het hoofd dreigen te groeien of wanneer men zich van buitenaf bedreigd voelt, wordt er opgeroepen tot een sterker geloof en een terugkeer naar de bron. Een voorbeeld dat de fundamentalisten zelf steeds weer aanroepen is de val van Bagdad in 1258 door de Moghuls. Dat heeft kunnen gebeuren, omdat de moslims geen goede moslims waren, zegt men dan. De wahabisten zeggen hetzelfde, vanaf het eind van de 18de eeuw tot op de dag van vandaag. Het moderne verschijnsel van het zogenaamde islamisme komt voort uit het verlangen van een islamitische middenklasse die zich geconfronteerd zag met westerse waarden en deze authentiek islamitisch wilde maken. Je kunt het vergelijken met die twee andere typisch 20ste-eeuwse ismes, het communisme en het fascisme. Het islamisme bedient zich van dezelfde middelen, een revolutionaire voorhoede, propaganda, totalitaire strategieën. Het wahabisme, de meest rigide, onverdraagzame en vrouwvijandelijke stroming binnen de islam, is de afgelopen dertig jaar fanatiek geëxporteerd vanuit Saoedi-Arabië als onderdeel van hun buitenlandse politiek. Het is fel antiwesters, antisemitisch en xenofobisch.

'Het is Bin Laden en mensen zoals hij gelukt die twee stromingen binnen de islam bij elkaar te brengen, ze hapklaar te maken voor moderne massacommunicatie. Hij heeft de nadruk op geschiedenis en mythe van de oude hervormingsbewegingen vermengd met het appèl op de massa-emoties van het islamisme. Het is niet duidelijk wat zijn oogmerk is, of hij alle staten wil wegvagen en een kalifaat wil stichten of dat iedere staat afzonderlijk een eigen moslimbewind moet krijgen. Duidelijk is dat hij de media op een briljante manier weet te bespelen.'

Je kunt je afvragen of zijn talent om de massamedia naar zijn hand te zetten voldoende zal blijken te zijn. 'Hij heeft een situatie geschapen waarin het radicalisme ongekende proporties heeft aangenomen. Dat is waar hij op uit was. In 1998 zei hij: ons doel is dat de moslims zichzelf definiëren. Aanslagen als die op 11 september 2001 hebben tot polarisatie in grote delen van de wereld geleid. Aan de andere kant, er heeft in het Midden-Oosten geen massaal oproer van moslims tegen het Westen plaatsgevonden. Integendeel, gegeven de huidige omstandigheden mag je wel stellen dat er bar weinig is gebeurd. Talloze incidenten, zeker, en iedere zes maanden ergens een bom. Maar het overgrote merendeel van de moslims in de wereld is resoluut gematigd gebleven. Bin Laden heeft een revolutionaire situatie weten te scheppen, maar de revolutie is tot dusver uitgebleven.'

Het is toch uiterst onwaarschijnlijk dat die er zal komen? Juist omdat Al-Qaeda geen sterk gestructureerde organisatie meer is, als ze dat ooit is geweest, ontbreekt het aan middelen om wat voor opstand dan ook in banen te leiden. Juist de versplintering van het terrorisme laat bij iedere nieuwe aanslag opnieuw de zinloosheid ervan zien.

'Het valt inderdaad te betwijfelen of een virtueel netwerk een reële revolutie kan bewerkstelligen, of je daar geen ouderwetse, lokale grass roots-beweging voor nodig hebt. De aanslagen die nu plaatsvinden, worden in zijn naam gepleegd, maar ze zijn contraproductief omdat ze de schijn van een vastomlijnd doel missen. In Algerije zag je hetzelfde. Daar was een uitbarsting van terreur die brede steun van de bevolking had, omdat het geweld gelegitimeerd kon worden door reële grieven tegen een repressief bewind. Nadat de regering de leiders van die beweging had uitgeschakeld, nam het geweld alleen maar toe, maar het werd steeds uitzinniger en willekeuriger. Uiteindelijk schiep de regering ruimte door een aantal sociaal-economische hervormingen door te voeren, gematigde islamisten in het parlement toe te laten en wat gevangenen vrij te laten. Nu zijn er in Algerije een paar honderd militanten over. Ze zijn de criminaliteit ingegaan, maar vormen geen bedreiging meer voor de staat. In Noord-Ierland is hetzelfde gebeurd.'

Gevaarlijk leven

Na zijn guerrillavakantie is Burke altijd gevaarlijk blijven leven. Hij is de afgelopen jaren in Afghanistan en Irak geweest. Als oorlogscorrespondent heeft hij de Amerikanen en Engelsen van dichtbij meegemaakt. 'Mensen die zeggen dat het een rotzooi is in Afghanistan, hebben geen idee hoe het daar vroeger was. Wel word ik kwaad, wanneer ik kinderen in Kandahar van de honger zie sterven, drie jaar na een invasie van verreweg de rijkste natie van de wereld. Maar voorspellingen dat de Afghanen in opstand zullen komen tegen de Amerikanen simpel en alleen omdat ze moslims zijn, lijken me onzinnig. De steun aan de Talibaan werd grotendeels veroorzaakt doordat die beweging in nood-

zakelijke behoeften, waaronder veiligheid, voorzag. Nu steunt men de regering om dezelfde reden. Men heeft behoefte aan werk, wegen, scholen. In Irak worden ernstiger fouten gemaakt dan in Afghanistan, daar is iedereen het inmiddels over eens. Je komt daar nog steeds een moedwillige blindheid voor de plaatselijke fijngevoeligheden tegen. Bij de Amerikaanse soldaten is dat vooral onwetendheid. Het zijn eenvoudige jongens die vooral bezig zijn om niet doodgeschoten te worden. En wie kan ze dat kwalijk nemen?'

Toch heeft zijn pessimisme over de toekomst langzaam maar zeker plaatsgemaakt voor een voorzichtig optimisme, bekent hij. 'Omdat de extremisten er nog altijd niet in geslaagd zijn een massaal oproer te bewerkstelligen, zelfs niet na alle blunders in Irak en alle contraproductieve maatregelen. Toch is het heel goed mogelijk dat we te maken hebben met het nazisme van de 21ste eeuw en dat wanneer we de radicale islam niet goed aanpakken, die erin zal slagen de grote massa gematigde moslims voor zich te winnen, zoals dat ook de nazi's in de vorige eeuw gelukt is met de Duitse bevolking.

'Het belangrijkste wapen tegen het extremisme is juist de gematigdheid van de meeste moslims. En iedere keer dat er een zelfbenoemde cultuurcriticus opstaat die roept: het zijn allemaal fanatici, allemaal zelfmoordterroristen, de islam is een gewelddadig geloof en de islamitische wereld is achterlijk, zijn we verder van huis.'

Jason Burke: 'Al-Qaeda; the true story of radical islam'.

Uitgeverij: I.B.Taurus. Prijs: € 16,99

[streamers]

'Ik sprak jongens die geprobeerd hadden zichzelf op te blazen'

'Bin Laden weet de media briljant te bespelen'

Bas Heijne is redacteur van NRC Handelsblad.

Alex MacNaughton is fotograaf in Londen.

    • Bas Heijne