Het komt goed met Irak. En met Nederland

Sir Colin Budd, de Britse ambassadeur die deze week afscheid nam van Den Haag, verkocht in Nederland de oorlog met Irak. Ook maakte hij van nabij de roerige tijden in Nederland mee. Irak is `geen complete puinhoop', vindt hij. En in Nederland gaat het met de integratie en het Europees beleid ook de goede kant op.

De ogen van Sir Colin Budd (60) schieten vuur. Weg is zijn beminnelijke lach. Wie begint over de Amerikaans-Britse oorlog in Irak en vermeende leugens over Iraks massavernietigingswapens, raakt een open zenuw bij de scheidend Britse ambassadeur. ,,De Amerikaanse en Britse regeringen hebben absoluut niet gelogen'', roept hij uit in zijn kamer op de ambassade aan het Lange Voorhout, één dag voor zijn vertrek op 31 augustus. ,,Niemand heeft gelogen! Ik accepteer uw vragen niet.''

De afgelopen vier jaar gold Budd als een van de invloedrijkste ambassadeurs in Den Haag. Als contactpersoon tussen 10 Downing Street en het Torentje van premier Balkenende was hij een belangrijk pleitbezorger van de Irak-oorlog. Hij maakte zich sterk voor Nederlandse politieke en militaire steun.

De diplomaat die begin jaren tachtig ook al in Den Haag diende, was een gedreven netwerker. Regelmatig organiseerden hij en zijn Nederlandse vrouw Agnes informele diners waar tientallen `spelers' uit de politiek, diplomatie, academische wereld en media de staat van de wereld en de natie doornamen. Zo'n 420 mensen uit zijn netwerk waren vorige week op zijn afscheidspartij in de tuin van de residentie: van het halve kabinet met de premier tot de top van het bedrijfsleven. ,,Een hoogtepunt'', zegt Budd die met pensioen gaat, maar nog in beeld is voor een Britse overheidsbaan.

Hij was out- en insider tegelijk in een land dat woelige tijden beleeft sinds de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh. ,,Het feit dat ik de taal spreek, geeft heel veel toegang tot temperament, tot begrip, tot alles'', zegt Budd vlak na zijn laatste bezoek aan Balkenende. ,,Het was fascinerend getuige te zijn van de grote veranderingen in de laatste drieëneenhalf jaar.''

In zijn eerste zes maanden in 2001 leek Nederland maar met één vraag bezig: ,,Wordt Ad Melkert of Hans Dijkstal MP [minister-president]?'' Totdat de politieke nieuwkomer Fortuyn als een komeet opkwam. Budd lunchte met hem in januari 2002. ,,Fortuyn had in zijn laatste boek Tony Blair een buitengewoon gevaar voor de wereldvrede genoemd. Toen heb ik hem gebeld en gezegd: meneer Fortuyn, dat is helemaal onzin, kom eens lunchen, dan bespreken we dat. Het was intrigerend, ook al was ik het met hem over veel niet eens.'' Vijf maanden later woonden Budd en zijn vrouw ,,onuitgenodigd'' de uitvaartdienst voor Fortuyn bij in Rotterdam. ,,Ik wilde mijn sympathie betuigen. Het was een bijzonder moment voor het Nederlandse volk.''

Wat was uw dieptepunt in Nederland?

,,Een serieuze proef was mijn strijd met de regering over de terugtrekking van de Nederlandse troepen uit Irak. Een hard gevecht.''

U heeft daar toen veel met minister van Defensie Kamp over gesproken.

Resoluut: ,,Ik wil het nu echt niet over Kamp hebben. Ik heb met alle relevante mensen gesproken.''

Niets zeggen is ook iets zeggen.

,,Ik heb de strijdbijl met al die mensen op een hoffelijke manier begraven. Ik was teleurgesteld door het besluit. Maar het is ons wel gelukt om de Nederlanders daar een hele lange tijd te laten zijn. Nederland was een belangrijke steun in de Britse sector in Irak.''

`Irak' is een complete puinhoop voor de meerderheid van de wereldbevolking. Neem alleen al de 93 Britse doden en ruim 800 Britse gewonden. Het internationale systeem is ontregeld door de oorlog...

...,,Ik ben het met geen van die stellingen eens. Natuurlijk worden wij diep getroffen door elk Brits slachtoffer. Maar voor ons is dit niet nieuw. Sinds 1945 hebben wij elk jaar, op één na, militaire slachtoffers gehad.''

VN-chef Kofi Annan heeft naar aanleiding van Irak in 2003 voorgesteld om de Veiligheidsraad te hervormen, en het VN-systeem te herzien.

,,Wat betreft Irak is de Britse regering het niet over alles eens met Kofi Annan. Dat staat vast. En: Irak is geen complete puinhoop. Er gebeuren heel veel goeie dingen. Er zijn heel veel nieuwe scholen. En nieuwe ziekenhuizen.''

Met Iraakse of buitenlandse soldaten erin als patiënten.

,,Er wordt toch heel veel opgebouwd, zoals bibliotheken. Het economische leven bloeit weer in grote delen. Heel veel van de slechte gebeurtenissen, die er inderdaad nog steeds zijn, hebben plaats in een betrekkelijk klein deel van Irak. En we hebben nu net bijna een nieuwe grondwet, die misschien niet perfect, maar wel heel goed is.''

De sunnitische minderheid moet die nog wel even ondertekenen.

,,Dat klopt. Volgens politicologen is het maken van een overeenkomst tussen de sunnieten, shi'iten en Koerden een van de moeilijkste politieke problemen ter wereld. Al vanaf de Eerste Wereldoorlog was Irak nooit gemakkelijk te besturen. Maar dat er al zoveel vooruitgang is geboekt, is een grote plus.''

Vindt u Irak dan een succes?

,,Voor een deel is het een succes. En de opiniepeilingen bewijzen dat een vrij groot deel van de Iraakse bevolking het gaat op en neer succes ziet. De Koerden en shi'iten zijn sowieso met veel verbeteringen tevreden. Er is ook meer elektriciteit, meer water en een betere gezondheidssituatie.''

En meer geweld?

,,Nee, dat klopt niet, sorry. Als u kijkt naar de lijst van gevonden massagraven uit het tijdperk van Saddam Hussein, klopt het absoluut niet dat er meer doden zijn sinds zijn val.''

Uw ministerie van Buitenlandse Zaken waarschuwde op 18 mei 2004 in een brief aan het kabinet dat de Irak-oorlog de recrutering van moslimterroristen heeft bevorderd. Dat was één jaar voor de aanslagen in Londen.

Verrast: ,,Ik heb dit niet persoonlijk gezien. Maar ik denk wel dat dit voor een deel duidelijk is.''

U bent een Liberal Democrat. Uw partij was zeer tegen de oorlog.

,,Dat is privé. Ik ben het persoonlijk oneens met de LibDems over de oorlog.''

De meeste mensen zeggen: deze oorlog is begonnen op basis van een leugen over massavernietigingswapens.

,,Dat een aanzienlijk deel van wereld nu denkt dat er leugens zijn verteld, betekent niet dat er ook leugens zijn verteld. Ik vond het geen leugens. Ieder lid van de VN-Veiligheidsraad, inclusief Syrië, dacht in het najaar van 2002 dat Irak massavernietigingswapens had.''

Nu blijkt dat de informatie van de inlichtingendiensten en regeringen niet deugde. Charles Kennedy, leider van de LibDems, uw partij, zegt: `Wij zijn nog steeds niet dichter bij de fundamentele vraag waarom dit land op grond van een valse prospectus ten strijde trok.'

,,Een valse prospectus is geen leugen.''

Komt het niet in de buurt?

,,Iets dat achteraf vals lijkt te zijn, is nog steeds geen leugen. En we moeten voorzichtig zijn, want de hele waarheid staat nog niet vast. De Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten hebben hun best gedaan om een duidelijk en realistisch beeld te schetsen.''

Ze hebben het aangedikt omdat de politici dat wilden, zeggen de meeste mensen.

,,Ik geloof dat niet. Achteraf is het duidelijk dat Saddam Hussein had kunnen doen wat de Veiligheidsraad hem had gevraagd.''

Als hij meer tijd had gekregen van de Amerikanen en de Britten om te voldoen aan de VN-wapeninspecties.

Vermoeide blik: ,,Onzin! Het was geen kwestie van tijd!''

Met meer tijd was er of een echte internationale coalitie tegen Saddam gekomen of vanzelf gebleken dat er geen massavernietigingswapens meer waren.

,,Wij zijn het hier grondig mee oneens. Wij hadden al veel tijd gegeven. Saddam heeft de zaak onnodig moeilijk gemaakt voor iedereen door zijn weigering om meer dan tien jaar lang te reageren op de Veiligheidsraad. Hij had de inspecteurs veel eerder kunnen toelaten en veel opener kunnen zijn.''

U noemde het op 11 maart 2003 `verbijsterend' dat maar 26 procent van de Nederlandse bevolking geloofde wat de Amerikaanse minister Powell een week daarvoor zei bij zijn presentatie van Iraks vermeende massavernietigingswapens in de Veiligheidsraad. Powell heeft intussen gezegd dat hij die presentatie nu nooit meer zou doen. Gaat zijn reflectie verder dan de uwe?

,,Dit is een goedkope journalistieke truc! U kunt de situatie van nu niet vergelijken met wat ik twee of drie jaar geleden zei, in het licht van informatie die sindsdien beschikbaar is. Nú weten we dat wat Powell tegen de Veiligheidsraad zei, onvoldoende grond had. En dat het inlichtingenmateriaal te fragiel was. Dat was toen niet duidelijk, niet voor iedereen.''

De vraag gaat over leiders die rammelend materiaal presenteren aan de wereldbevolking. Powell schaamt zich daar nu voor.

Geïrriteerd: ,,Ik verdedigde toen de positie van Powell, want dat deed de Britse regering. Wij hadden toen niet de informatie dat zijn positie geen adequate weergave van de waarheid was. Ik neem het u kwalijk dat u doet alsof de Britse regering met opzet een misleidend beeld gaf. Dat is totaal gezwets.''

Volgens critici en onderzoeksjournalisten hadden de Amerikaanse en Britse regeringen al in de lente van 2002, één jaar voor de oorlog, beslist dat Saddam Hussein sowieso moest worden verwijderd en moesten de inlichtingendiensten daarvoor een zaak opbouwen.

,,Iedereen mag denken en schrijven wat-ie wil. Maar de hele Veiligheidsraad dacht in 2002 dat Saddam massavernietigingswapens had. Dus spreek nu niet van een valse prospectus! De prospectus was wat de hele Veiligheidsraad als een feit beschouwde. [Chef-wapeninspecteur] Blix zelf was ervan overtuigd dat er veel twijfelachtige punten waren, die Irak moest ophelderen.''

Als er volgens u niet geknoeid is met het inlichtingenmateriaal, zegt u dan wel dat er fouten zijn gemaakt?

,,Achteraf gezien is dat duidelijk. Maar de Britse regering ondernam actie op basis van de beste informatie die ze had. Zonder oneerlijke uitbreiding van het bewijs. Het was een aanzienlijke verrassing voor iedereen dat er klaarblijkelijk geen massavernietigingswapens waren. Saddam had, om wat voor redenen dan ook, de indruk gewekt dat ze er wel waren.''

Dan is het toch op zijn minst een enorme stupiditeit geweest: als je een oorlog baseert op zulke armzalige inlichtingen, vraag je je af hoe de inlichtingendiensten werken?

,,De enige meningsverschillen bij de VN vóór de oorlog gingen over de tactiek en het internationale recht. Niemand wist dat het materiaal niet van topkwaliteit was, armzalig in uw woorden.''

Budd zegt dat het goed komt met Irak. En met Nederland – en daar wil hij ook nog graag iets over zeggen.

Hoe heeft u Nederland de afgelopen vier jaar zien veranderen, na de moorden op Fortuyn en Van Gogh? Is Nederland op drift of in verwarring?

,,Ik ben veel optimistischer over Nederland dan de meeste Nederlanders. Ik ben optimistisch over de Nederlandse economie die de eerste tekenen van herstel vertoont, de integratie en het Europees beleid. Het stikt hier van het pessimisme. Na jaren van pijn en onbehagen is Nederland nu die fase aan het verlaten. Nederland is realistischer geworden, en heeft een beetje afstand genomen van illusies uit het verleden. De historici zullen later zeggen dat Nederland in deze periode de basis heeft gelegd voor een gezonder en realistischer beleid in de toekomst. Ongeacht welke partij aan de macht is.''

Wordt Nederland nu een gidsland voor verharding?

,,Het vraagstuk van verharding is in uw en in mijn land in discussie. Natuurlijk is er zo'n debat in een tijdperk van immigratie en terrorisme. Maar het is beter om te praten over integratie op basis van algemeen bekende feiten. Toen ik begon in Nederland, was er een gedoogbeleid met een atmosfeer eromheen: hoewel iedereen wist dat de gemeenschap van immigranten disproportioneel verantwoordelijk was voor bepaalde soorten misdaad en ander gedrag, sprak niemand er publiekelijk over. Verscheidene partijen, van CDA tot PvdA, hebben hun houding veranderd. Daardoor is er een meer open discussie over negatieve fenomenen, ongeacht hun afkomst. Alleen zo kun je bouwen aan de toekomst.''

Wat betekent dit voor de typisch Nederlandse tolerantie?

,,Die tolerantie stoelde ook op illusies. Door het gedoogbeleid hielden jullie niet goed rekening met de echte feiten. Het was ook gestoeld op het fenomeen van living apart together. Hoe minderheden hier werden behandeld, was een voortzetting van verzuiling. Ze mochten hun eigen afzonderlijke ruimte hebben en binnen bepaalde limieten mochten ze daar doen wat ze wilden. Er was wel tolerantie jegens minderheden maar niet zoveel dialoog met hen als nodig was. Het probleem waar Nederland, net als ons land, nu voor staat is om die dialoog tussen allochtonen en autochtonen te voeren. Een noodzakelijk en pijnlijk proces.

,,Maar er zitten ook goede kanten aan. Je moet minderheden absoluut duidelijk maken dat over bepaalde principes van de Nederlandse samenleving, niet onderhandeld kan worden. Gelijkheid van man en vrouw, vrijheid van meningsuiting, en al die bekende dingen uit de grondwet. Er zijn vrijheden maar die hangen ook af van het respecteren van andermans vrijheden. Dit zijn basale uitgangspunten voor de ontwikkeling van een harmonieuze samenleving. We zijn op weg naar een betere modus vivendi door nu wat pijn te ondervinden en duidelijkheid te scheppen over de grondregels. Het leren van Nederlands is daar duidelijk een onderdeel van. Jan Marijnissen maakte dat punt al een hele tijd. Nu doet iedereen het.''

Ziet u overeenkomsten tussen het islamfundamentalisme in uw land en Nederland? Nederlanders zijn bezorgd dat de aanslagen in Londen ook hier kunnen gebeuren.

,,Het is ook al elders gebeurd in Europa. We moeten met bepaalde fenomenen leren omgaan. Zoals met mullahs die preken op een manier die velen in onze landen afkeuren. Een extra probleem voor Nederland is de omvang van uw minderhedengemeenschap: die is bijna na twee keer zo groot als je kijkt naar het percentage van de bevolking. Voorts hebben de meesten van uw allochtonen geen historische band met het Nederlands. Dat is bij ons anders. Een derde verschil is dat onze allochtonen economisch succesvoller zijn dan de uwe. Daar zitten miljonairs en miljardairs tussen. Dat maakt het gemakkelijker voor hen om geaccepteerd te worden door de autochtonen.''

U heeft in 2003 in een toespraak gezegd dat sterk leiderschap de enige uitweg is voor Nederland.

,,De Nederlanders hebben een probleem met leiderschap. Zeker als je de geschiedenis in de afgelopen 500 jaar of langer bestudeert. Er zijn veel Nederlanders die vinden dat er sterker leiderschap moet komen. Maar de Nederlanders staan wantrouwend tegenover leiders. Zij opereren in een groepsconsensusmodel, meer dan veel andere samenlevingen. Zij zijn altijd historisch en instinctief geneigd geweest om sterk leiderschap te verfoeien en weerstand te bieden.

,,Het is geen toeval dat het ambt van de minister-president hier zwakker is dan elders in Europa. Wie daar ook zit, of het nou Jan Peter Balkenende is of Wouter Bos, krijgt het zeer moeilijk. Want in een tijd van problemen wil de samenleving sterk leiderschap. Maar door het systeem heeft de minister-president in verschillende opzichten minder macht dan de vakministers.''

Heeft Nederland nu dat sterke leiderschap?

Budd maakt een afwerend gebaar: ,,Ik doe niet mee aan een partijpolitieke discussie.''

U bent op de hoogte van de discussie over het leiderschap van Balkenende.

,,Ik ben absoluut op de hoogte van die discussie. En ik zeg dat Jan Peter Balkenende in de ogen van buitenlandse regeringen grote kwaliteiten heeft en hooggeacht wordt. Hij werkt hard, spreekt zijn talen en is een zeer intelligente man. Maar ik zeg niks over zijn binnenlandse leiderschap. Dat is voor de Nederlanders.''

Hij ligt achter in peilingen op Bos. Is Bos een potentiële leider?

,,Leiders moeten soms impopulaire dingen doen. Balkenende en Bos hebben dat gedaan. Balkenende heeft begin 2002 een toespraak gehouden over de multiculturele samenleving. Daarin wijzigde hij nogal ingrijpend de positie van het CDA, wat impopulair was binnen zijn eigen partij. Dat was moedig van hem. Wouter Bos was op dezelfde manier moedig bij de Europese Grondwet. Hij volgde een beleid, waarvan hij wist dat het niet populair was in het land, inclusief zijn eigen partij.''

Waarom bent u ook optimistisch over het Nederlandse Europa-beleid? Omdat het eurosceptischer en dus Britser is geworden?

,,Ook hier meer realisme en minder illusies. Dat is een betere basis voor een harmonieus Nederland én harmonieus Europa. Het oude beeld dat Nederland vanzelfsprekend voor Europese integratie is, heeft plaatsgemaakt voor een behoedzamere opstelling. Deels door de discussie over het referendum over de Grondwet. Maar het was al aan het veranderen, sinds begin jaren negentig.''

,,Vanuit Brits perspectief is dat een gezonde wijziging. Ik verdedig niet een totaal eurosceptisch standpunt. Maar wij hebben nooit gevonden dat meer integratie noodzakelijkerwijs een goede zaak was. Wij vonden dat elk voorstel uit Brussel getest moest worden op de vraag of het een toegevoegde waarde had of niet. Die houding is nu veel meer algemeen verspreid in Nederland.

,,Een regering kan alleen maar Europees beleid maken als de meerderheid van de bevolking daar voor is. Dat betekent dat je meer moet uitleggen waar Europa over gaat. Dat moeten wij in het Verenigd Koninkrijk ook doen: de voordelen van het lidmaatschap van de Europese Unie beter uitleggen.''

De ambassadeur moet gaan. Beneden in de hal wacht een afscheidspartijtje met het personeel. ,,Nog één woord over Irak'', zegt Budd lachend. ,,Probeer niet met de kennis van vandaag de beslissingen van drie jaar geleden ongeldig te verklaren. Natuurlijk kun je wijzen op fouten, en dat is mijn land ook gebeurd tijdens uitputtende onderzoeken. Maar wie de Britse regering oneerlijkheid wil aanwrijven, heeft echt geen zaak. Ik heb geen gewetensnood. Anders had ik heus wel ontslag genomen.''

    • Robert van de Roer