Geslaagde ongelukken

In Amsterdam begint vandaag een tentoonstelling met de onwennige stillevens van Holger Niehaus. Hoe een Duitse fotograaf op de loop gaat met een klassiek Nederlands genre.

Wachten op een ongeluk, een bezienswaardig ongeluk. Zo omschrijft Holger Niehaus (30) zijn werkwijze. Als de Duitse stillevenfotograaf in zijn studio in Berlijn aan de slag gaat, heeft hij maar een vaag idee van wat hij wil maken. Bijvoorbeeld een foto van een geschilde appel en een gepelde banaan, waarbij het vruchtvlees van beide vruchten onderling deels is getransplanteerd. Levert die actie geen geslaagd beeld op, dan zoekt Niehaus op de markt naar andere vruchten en die bewerkt hij dan met zijn appelboor. Als het hem vervolgens meezit, heeft pal voor de camera een ongeluk plaats, en ontstaat bijvoorbeeld een verontrustend stilleven met drie aubergines vol kogelronde gaten. ,,Ja, het leven is kwetsbaarder dan je denkt'', zegt de fotograaf met een lach. ,,Elk moment kan je iets vreselijks overkomen.''

Niehaus studeerde drie jaar geleden af aan de AKI Academie voor beeldende kunst en vormgeving in Enschede. Zijn esthetisch streng geënsceneerde stillevens trokken daarna snel de aandacht van verzamelaars en musea, vooral in Nederland. Een Duitser die ver van huis naam maakt, het is in zijn geval minder vreemd dat het lijkt, zegt Niehaus. ,,Mijn werk sluit aan bij jullie traditie. Nederland is een bloemenland, met een rijke geschiedenis als het om stillevens gaat.'' Alleen zijn hang naar technische perfectie is typisch Duits, vindt de fotograaf.

Zoals veel kunstenaars laat Niehaus een toelichting op zijn werk liever achterwege. Zelfs een titel geeft hij zijn foto's niet mee. ,,Ik wil de kijker niets ontnemen. Laat ze er zelf maar dingen in ontdekken. Ik probeer een filosofisch rijk beeld te maken. Met eenvoudige verklaringen verdwijnt de mystiek.''

Nieuwe vormen en manieren van kijken vinden, dát is het wezenskenmerk van een kunstenaar, zegt Niehaus op de vraag waarom hij een bos verdroogde bloemen fotografeert in een vaas die overloopt van glashelder water. Of een hybride tak waaraan met plakband zeven verschillende bloemen zijn geplakt. Of een nep-anthurium geknipt uit olifantsoor, een exotische kamerplant met heel grote bladen. Niets bijzonders, vindt hij, de Hollandse stillevenschilders van de 17de eeuw hielden ook van ongerijmdheden. Zij componeerden onbestaanbare boeketten, met bloemen die in verschillende jaargetijden bloeiden.

Een loopje nemen met de logica, dat was ook zijn streven bij het meesterstuk van zijn tweede solotentoonstelling die vandaag in de Amsterdamse galerie Van Zoetendaal opengaat. In een ranke, grijze vaas staat een knalroze bos gerbera's. Geen gewone bos, maar tientallen onwaarschijnlijk dicht op elkaar gerangschikte bloemen die als twee druppels water op elkaar lijken. Wat is er loos met dit bloemenbombardement?

Niehaus mompelt iets over ,,bloemen die een ziekte zijn geworden''. Daarna vertelt hij hoe hij deze valse bloemenbos tot stand kwam. Digitaal kloonde hij één perfecte bloem. Daarna zat hij drie maanden achter zijn pc om ze tot een boeket te schikken. ,,Meestal gebruik ik de computer alleen om kleuren te retoucheren. Dat ik nu zo heb ingegrepen en met behulp van de computer een voorstelling heb gecomponeerd, daar geneer ik me niet voor. Het fototoestel is niet meer dan gereedschap. Beelden maken, dát is wat telt. Hoe ze tot stand komen doet er niet toe.''

Ter illustratie vertelt hij over twee andere foto's op de tentoonstelling. Zwarte vlakken met daarop halfronde witte, blauwe, rode en gele lijntjes. Deze foto's lijken verwant aan de geheimzinnige streepjesfoto's die Niehaus eerder toonde. Had hij de ruggen van oude platenhoezen gefotografeerd, behangstalen, of misschien energiebanen, zoals een galeriebezoeker eens stellig beweerde? De fotograaf lacht alle suggesties weg – sommige van zijn composities moeten echt op eigen benen staan.

Maar van de zwarte vlakken maakt de Duitser geen groot geheim. Want die op groot formaat afgedrukte foto's zijn niet door hemzelf, maar ,,door de aarde geschilderd''. Op het Duitse eiland Sylt zette Niehaus 's nachts de sluiter van zijn camera open – tweeënhalf uur lang, zodat de sterren sporen konden trekken op zijn film. Dat sterren zo verschillend van kleur zijn, wist de fotograaf niet. Een ongeluk? ,,Nee, een cadeautje'', zegt hij tevreden.

Holger Niehaus tot 9 okt. bij Van Zoetendaal, Keizersgracht 488 in Amsterdam. wo t/m za van 13-18 uur