Wij worden misleid door Haagse lekken

Op de vierde woensdag van augustus beloofde premier Balkenende het Nederlandse volk verbetering van de koopkracht. Maar helaas kon niemand controleren of het klopte wat hij zei. Want de complete rijksbegroting komt pas op de derde dinsdag van september. Tot zo lang tast ook de pers in het duister.

Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst is de publiciteit over de besluitvorming in het kabinet niet veel anders dan tijdens de kabinetten-Kok. Ook toen deed de premier in de zomer mededelingen over de hoofdlijnen van het begrotingsoverleg. Het enige verschil zou zijn dat Balkenende nu op een woensdag een persconferentie hield in plaats van op de gebruikelijke vrijdag.

Ferd Crone, financieel specialist van de PvdA-fractie, denkt daar anders over. Er wordt niet alleen gelekt, maar nu doen ministers openlijk mededeling over tal van onderwerpen. Zo kennen we veel details, maar niet de samenhang. ,,Dit hebben we nog nooit meegemaakt.'' Kamervoorzitter Frans Weisglas vindt dat gedrag ,,onjuist tegenover koningin en Tweede Kamer''.

Lezers van deze krant kregen in de loop van augustus berichten te lezen over aardgasbaten, energieprijzen, benzineaccijns, schoolgeld, spaarloon, ziektekostenverzekering, kinderopvang, belastingdruk, sociale premies en staatsschuld. Inzet daarbij was een bedrag van anderhalf miljard euro. Dat is nog geen procent van de rijksbegroting, maar genoeg om wekenlang een politiek spel mee te spelen.

Ministers en hun voorlichters weten dat een primeurtje over benzineprijzen goed scoort in De Telegraaf en extra geld voor medische research beter past in NRC Handelsblad. Op een gegeven moment kondigde minister Zalm op zijn weblog ,,grote plussen'' aan voor ,,sympathieke groepen''. Daarna mocht de premier de voorzet inkoppen: na het zure kwam het zoet.

De persconferentie van de premier duurde slechts enkele minuten. Het was zo'n namaak-presidentieel optreden als we uit Amerika kennen. De Leider verschijnt, orakelt iets over `koopkrachtbehoud' en `een plus in de inkomensontwikkeling zonder garantie voor iedereen', reageert summier op een enkele vraag en vaart weer ten hemel.

De Haagse geruchtenmachine ging aanzienlijk verder. In andere media circuleerden `inkomensplaatjes' voor verschillende groepen. Zo zouden alleenverdieners met kinderen en een inkomen van zestigduizend euro per jaar 5,2 procent extra krijgen – kennelijk een `sympathieke' groep. Maar in het Kamerdebat van dinsdag hulde het kabinet zich weer in mist. Het was de schuld van de pers dat er plaatjes naar buiten kwamen.

NRC Handelsblad gaf geen gedetailleerde cijfers. De redactie hield het er op dat het ,,het koopkrachtbeeld uiteenliep van kleine minnen tot plussen van 4 à 5 procent''. Volgens Frank Vermeulen, chef van de Haagse redactie, moet je zo ver voor prinsjesdag voorzichtig zijn met al die koopkrachtplaatjes: ze veranderen voortdurend.

Lezers moet het allemaal geduizeld hebben. Het totaalbeeld ontbrak en af en toe sloop er ook nog een fout in de berichtgeving. NRC Handelsblad moest tweemaal een bericht rectificeren. De ene keer was de heffingskorting in de belastingen verkeerd uitgelegd, de tweede keer de kinderkorting. Het zal wel een gevolg zijn van de hap-snap-voorlichting zonder schriftelijke stukken.

Zo lang die stukken niet op tafel liggen heeft een zittend kabinet alle gelegenheid mooi weer te spelen. Aantrekkelijke punten worden uitgevent, minder fraaie gegevens (meer dan een half miljoen werklozen) worden verzwegen. De oppositie kan af en toe tegensputteren, maar echte kritiek is pas mogelijk als de hele begroting bekend is. Zo gaat de schijnopenbaarheid over details ten koste van de kwaliteit van het politieke debat.

Hoe oppervlakkig de discussie over de rijksbegroting 2006 is, bleek duidelijk uit de Journaal-uitzendingen van RTL en NOS op de dag van de persconferentie van Balkenende. Nadat de presentator van het NOS Journaal had aangekondigd dat grote groepen erop vooruitgingen, mocht de premier in vijf zinnen uitleggen dat het kabinet ,,het maximale had gedaan om tot een evenwichtig plaatje te komen''. De minister van Financiën vertelde in 22 woorden dat ,,2006 veel beter wordt''. Voor oppositieleider Wouter Bos was toen nog een halve minuuut over om deze beloften te vergelijken met ,,spiegeltjes en kraaltjes''. Dat was alles.

NRC Handelsblad heeft gelukkig meer mogelijkheden om het debat enige inhoud te geven. Toen het nieuws over de meevallende aardgasbaten bekend werd, gaf de krant een analyse van de negatieve effecten van stijgende energieprijzen. Flip de Kam waarschuwde voor `oliedom' beleid, Edward Hadas voor stagflatie (hogere inflatie, geringe groei). Op 25 augustus leverde een rondvraag bij economen een goed beeld op van de onzekerheden van het komende jaar, van stijgende energieprijzen tot nog altijd onbekende gevolgen van de nieuwe zorgverzekering. Eén van de ondervraagde economen sloot niet uit dat de koopkracht per saldo negatief zou uitvallen.

Ook het publiek bleef wantrouwend. Twee dagen nadat een zonnig kijkende premier Balkenende op de voorpagina van De Telegraaf had aangekondigd dat vooral gezinnen met een middeninkomen erop vooruitgingen, bleek uit lezersonderzoek dat het vertrouwen in het kabinet `dramatisch laag' was. Negentig procent van de Telegraaf-lezers geloofde niet dat de koopkracht volgend jaar zou verbeteren.

De conclusie van het hele circus is dat wij misleid worden. Voor een deel hebben we dat aan onszelf te wijten. Als het kabinet voorstellen want meer zijn het niet doet over kinderopvang of het nieuwe zorgstelsel, willen we dat zo gauw mogelijk weten. Media zijn er voor om die nieuwsgierigheid te bevredigen. Al dat nieuws opzouten tot prinsjesdag, lijkt niet meer denkbaar.

Maar de nadelen van deze praktijk zijn niet gering. Twee maanden lang kan het kabinet zich rijk rekenen met incidentele inkomsten uit de aardgasbel. Oppositie en pers, en dus ook het publiek, hebben zo'n grote informatieachterstand dat ze nauwelijks tegenspel kunnen geven. Zo rest ons argwaan.

Piet Hagen, oud-hoofdredacteur van `De Journalist' blikt eens in de veertien dagen kritisch terug op de berichtgeving in NRC Handelsblad. Alle eerdere bijdragen op www.nrc.nl/krantachteraf

    • Piet Hagen