Nee tegen atoombom

Sir Joseph Rotblat, die afgelopen woensdag op 96-jarige leeftijd in Londen in zijn slaap overleed, heeft zijn leven lang geijverd voor wereldvrede. Hij was de drijvende kracht achter de Pugwash-conferenties, bijeenkomsten van kritische wetenschappers die een wereld zonder kernwapens bepleitten. In 1995 deelden Rotblat en de Pugwash-beweging de Nobelprijs voor de Vrede.

Joseph Rotblat, geboren in Warschau in een welvarend joods gezin, studeerde natuurkunde en promoveerde in de atoomfysica. In 1939 won hij een fellowship om in Liverpool bij James Chadwick te werken, de ontdekker van het neutron. Zijn vrouw bleef achter en eindigde in een concentratiekamp. Met Chadwick voegde hij zich in 1944 bij het Manhattan-project, om mee te helpen aan het bouwen van een atoombom. Toen duidelijk werd dat de Duitsers geen atoombom hadden, begon zijn geweten te knagen. Waar zijn collega's de verleiding niet konden weerstaan het `experiment' af te ronden, trok Rotblat zich als enige terug.

Na de eerste Amerikaanse test met een waterstofbom op de Bikini-eilanden, in 1954, namen Rotblat en de filosoof/wiskundige Bertrand Russell het initiatief tot het verzamelen van een groep eminente wetenschappers die zich tegen de nucleaire dreiging zouden uitspreken. Het manifest werd ondertekend door negen Nobelprijswinnaars, onder wie Einstein en Linus Pauling. Het was de aanzet tot de eerste Pugwash-conferentie in 1957, genoemd naar het dorpje in Canada waar zij plaatsvond. Aanbevelingen werden verzonden naar wereldleiders in Oost en West.

Gaandeweg verwierven Rotblat en zijn Pugwash-beweging internationale status, ook al bleven beschuldigingen van conservatieve Amerikaanse politici als zouden de communisten in de kaart worden gespeeld niet uit. Inmiddels is de heersende opinie dat Pugwash, ook door zijn niet-officiële karakter, een initiërende rol heeft gespeeld bij het totstandkomen van tal van verdragen tot wapenbeheersing.

Rotblat was tot het einde actief. Enkele maanden geleden riep hij president Bush per open brief op ,,moed te tonen'' door het non-proliferatieverdrag van kernwapens alsnog te ratificeren.