Een marktkraam met twee witte kolen

Je hoefde tot voor kort in Boedapest niet lang te zoeken naar sporen van de oorlog en van de Hongaarse opstand in 1956, toen de Russen dachten dat land tot de orde te moeten roepen. De gevels in het stadscentrum wemelden van de inslagen. En omdat communistische regimes het zelden als hun roeping zagen het aanzien van een stad op peil te houden, laat staan met smaak te herstellen, werden de Hongaren dag in dag uit, decennia lang, met dat pokdalige verleden geconfronteerd.

De eerste fotograaf die de Hongaarse opstand vastlegde, was de Oostenrijker Erich Lessing (Wenen, 1923), destijds aan het internationale Magnum-collectief verbonden, die nu met het boordevolle fotoboek Arresting Time (640 opnamen) veel lof krijgt toegezwaaid. Die reportage over de Sovjet-inval komt er ook in voor. De tanks rukken op maar aan de gezichten van de Hongaren valt af te lezen dat ze niet ver zullen komen. Even lijkt het daar ook echt op: de Sovjet-soldaten trekken zich terug, communistische boekwinkels gaan in vlammen op en triomfantelijk, arm in arm, marcheert het verzet door de straten. Veel te voorbarig, want op de volgende pagina's is het centrum van de stad geruïneerd, liggen de lijken in de goten, wachten eineloze rijen mensen op voedsel en proberen anderen naar Oostenrijk te vluchten, wat 155.000 Hongaren ook lukte.

Lessing heeft het hele drama destijds in dertig beelden vastgelegd, inclusief de barre winter van 1956 toen de sneeuw als een dikke depressie de stad had toegedekt. Die dertig vond hij wel het maximum, zegt hij in een vraaggesprek in het boek; een verhaal moet je in tien, twintig beelden kunnen vertellen. Wonderbaarlijk genoeg lijkt die reportage uit Boedapest inderdaad compleet, alsof Lessing steeds dáár was waar hij behoorde te zijn. Zwierf hij dan als een bezetene van de ene naar de andere `schuldige' plek? Nee, vertelt hijzelf, een fotoverslagger denkt vooruit, verdeelt zijn onderwerp in segmenten en voegt die later in een andere vorm samen.

Toch liet Lessing het kort na Boedapest als fotoverslaggever afweten. Hij verruilde de actualiteit voor de tijdloosheid. Er verschenen maar liefst 48 fotoboeken onder zijn naam: over het oude Egypte, de Renaissance in Florence, over de Weense opera. En tóch staat dit nieuwe boek grotendeels in de traditie van de humanistische documentaire-fotografie, die niets uitstaande heeft met fresco's en sarcofagen. Lessing trok in opdracht van diverse tijdschriften namelijk na de oorlog, die hij zelf op het nippertje overleefde door naar Israël te vluchten, door Midden- en Oost-Europa: van de zoete cafés in Wenen naar de markt in Rostock, waar de handel per kraam uit twee witte kolen bestond; van de militaire parades in Moskou naar de Poolse mijnen waar ook vrouwen het vieze werk doen; van de Tsjechische staalfabrieken naar een bijeenkomst van communistische pioniers in Dresden.

Maar tegenover al die levens in een keurslijf van verpaupering stonden ook Lessings opdrachten om de groten der aarde te portretteren, zoals Konrad Adenauer, die hij tien jaar op de voet volgde, Charles de Gaulle (in een wonderbaarlijk bovenaanzicht), president Nasser van Egypte, Golda Meir van Israël, en, niet te vergeten, de parmantige kopstukken van de communistische partij die toen nog geen vuiltje aan de lucht konden bevroeden.

Lessing fotografeerde in het voorbijgaan, onnadrukkelijk, zichzelf wegcijferend, niet gefocust op lichtval, contrasten, uitgebalanceerde composities – alsof de fixatie op de vorm inhoudelijk zijn beelden alleen maar kon afzwak- ken. Hij maakte foto's die door zijn `automatische blik', zoals hij het zelf noemt, sowieso al gebeiteld in het vlak staan. Dat zorgt ervoor dat je als westerling naar de `communistische oudheid' kijkt in de volle overtuiging dat het leven onder die regimes alleen maar zó en niet anders geweest kan zijn. En ik maak mezelf wijs dat de Tsjech, de Hongaar, de Pool en de Oost-Duitser daar niet anders over denken. Arresting Time is zo'n boek dat naarmate de tijd verstrijkt dus alleen maar meer verwondering zal wekken.

Arresting Time: Erich Lessing - Reportage Photography 1948-1973. The Quantuck Lane Press, 454 blz. €73,99