Genoom van chimpansee is ontrafeld

Tussen het DNA van de mens en dat van de chimpansee zitten 40 miljoen verschillen. Slechts een klein aantal daarvan is belangrijk, zoals een opvallend verschil in genetische gevoeligheid voor malaria.

Dat is de conclusie van een internationaal team van genetici die het complete DNA van de chimpansee (Pan troglodytes) heeft ontcijferd. De wetenschappers publiceren hun resultaten vandaag in het Britse wetenschappelijke tijdschrift Nature, met direct daarbij een omvangrijke serie artikelen met nader onderzoek. Het chimpanseegenoom is via internet voor alle onderzoekers vrij toegankelijk.

Belangrijk is vooral de vergelijking van de drie miljard letters van het chimpanseegenoom met het genoom van de mens, waarvan de volgorde vier jaar geleden al is vastgesteld. De chimpansee is (samen met de bonobo) de nauwste verwant van de mens. Daardoor zal vergelijking van beide genomen veel nieuwe kennis opleveren en geldt de publicatie als een langverwachte, belangrijke doorbraak.

Ingrijpende verschillen tussen mens en chimpansee vonden de onderzoekers in genen die verband houden met de gevoeligheid voor infectieziekten en de voortplanting. Zo heeft de mens in tegenstelling tot de chimp een eiwit op zijn rode bloedcellen waardoor de malariaparasiet die cellen weet binnen te dringen. Ook is de mens door zijn genetische aanleg gevoeliger voor de ziekte van Alzheimer en bepaalde vormen van kanker. Soms is de aap slechter af. De mens blijkt minder vatbaar voor de parasiet Tryponosoma brucei, die de slaapziekte overbrengt.

De moderne mens en de chimpansee zijn ongeveer zes miljoen jaar geleden uit een gemeenschappelijke voorouder ontstaan. Sindsdien is het DNA van beide soorten door mutatie en selectie uit elkaar gegroeid. Deze genetische verschillen bepalen voor een groot deel wat de mens tot mens maakt. De verschillen in het DNA zijn bijzonder klein, dat was al uit eerder onderzoek bekend, en de nieuwe resultaten onderstrepen dat nog eens.

Afhankelijk van de manier waarop de verschillen beoordeeld worden, staat de mens niet meer dan één tot drie procent van de meest verwante mensaap af. Om het een en ander in perspectief te plaatsen: de verschillen tussen mens en chimp zijn zestigmaal zo klein als die tussen muis en mens, en tien keer zo klein als die tussen muis en rat. Toch zijn de genetische verschillen tussen mens en chimp nog altijd tienmaal groter dan die tussen twee willekeurige mensen.

Het overgrote deel van de verschillen (35 miljoen) blijkt te bestaan uit de verandering van slechts één letter, waarbij de basen A, T, G of C elkaar hebben vervangen. De meeste van deze éénletterveranderingen liggen bovendien buiten de genen en hebben waarschijnlijk geen belangrijke invloed. Nog zeldzamer zijn toevoegingen of weglatingen van stukjes DNA (ongeveer 5 miljoen).

De onderzoekers vonden dat 29 procent van de genen van de mens en chimpansee volkomen identieke eiwitten coderen. De rest van de genen bleek slechts licht veranderd. Genen van mens en chimp die voor een iets afwijkend eiwit codeerden verschilden gemiddeld slechts twee letters in de code.