`Turkse humor bestaat vooral uit vloeken'

In de serie over gespecialiseerde videotheken deze keer de Turkse videospecialist Akdeniz, met dependances in Rotterdam en Amsterdam. ,,Deze is het grappigst, of nee, deze.''

Een echte speciaalzaak, dat is wat Yusuf Öztürk voor ogen had toen hij drie jaar geleden begon. Na tien jaar bij Adeniz in de hoofdstad begon hij voor zichzelf in Rotterdam met, naast muziek en instrumenten als de saz en darbuka, een grotere collectie films op video, video-cd en dvd. Vooral mensen uit de Turkse gemeenschap vormen zijn klandizie, naast een klein aantal Turks sprekende Bulgaren, en een handvol Nederlanders.

De best verhuurde en verkochte films – de koopfilms zijn ook te huur en andersom – zijn kaskrakers als de Hollywoodparodie G.O.R.A. van de Turkse komiek Cem Yilmaz, die ook in de Nederlandse bioscopen heeft gedraaid, en Eskiya (1996) over de gelijknamige legendarische Turkse bandiet, een film die volgens Öztürk de Turkse cinema weer op de wereldkaart zette.

Een andere populaire film is Vizontele (2001) van Yilmaz Erdogan. Vizontele gaat over de komst van de televisie naar een dorp in de Turkse bergen in de jaren zeventig. Bij de pogingen het onbekende apparaat, dat `vizontele' (television) wordt genoemd, aan de praat te krijgen, raakt het dorp verdeeld in twee kampen. Dat levert een tragikomisch portret van de dorpsbewoners op.

Maar ook de oude banden van de in 2000 overleden komische acteur Kemal Sunal vinden gretig aftrek. Drie kleine meisjes, die door de winkel drentelen, beamen dit. ,,Deze is het grappigst, of nee, deze. Nee, toch deze!'' Van de meer dan vijftig films die Sunal maakte, vullen er bij Akdeniz zeker dertig de planken. Vooral zijn Hababam Sinifi-serie, een soort high-school-filmserie, is een klassieker.

Humor lijkt een sleutelwoord voor succes in Turkse films. Öztürk: ,,Onze humor bestaat vooral uit vloeken. We zijn er heel creatief in. Vooral Kemal Sunal was meestervloeker. Iedereen lacht erom, maar je hoeft het thuis niet te proberen. Dan zwaait er wat!'' Op de Turkse televisie is het gevloek gecensureerd, op de dvd's niet. Er staan geen adviesleeftijden op de banden. De winkeleigenaar vindt het daarom zijn taak om zijn mening aan de huurders te geven over het taalgebruik, en bijvoorbeeld ook over vrijscènes. ,,Het zijn meestal jonge mensen die ze lenen, maar ik weet dat ze met de hele familie kijken.''

Volgens Öztürk komt de Turkse geest – ,,de misverstanden, rommeligheid, onopgeloste zaken'' – goed naar voren in de film Insaat, over twee bouwvakkers die in een dorp een gebouw metselen, maar worden aangezien voor geestelijken. ,,Het hele dorp komt zijn zonden opbiechten, en het resultaat van die zonden afleveren. Uiteindelijk liggen er vijftien lijken in de betonnen fundering van het gebouw.''

De trend is dat steeds meer documentaires worden geleend, en historische films over bijvoorbeeld het Ottomaanse rijk. ,,Het is alsof mensen naar hun wortels aan het zoeken zijn.'' Ook films over het Koerdische probleem, zoals het veelbekroonde Yol, en Europese films, zoals Gegen die Wand over Turken in Duitsland, zijn te krijgen bij Akdeniz. Öztürk: ,,Ik maak geen verschil. Ik verkoop ook alevitische muziek, terwijl ik moslim ben. Ik heb een commerciële zaak, geen stichting ter promotie van de Turkse cultuur.''

Films waar momenteel ook veel vraag naar is, zijn Gonül Yarasi, en Anlat Istanbul met Azra Akin, de Miss World van 2002. ,,Die films zijn in Turkije nog niet uit op dvd, dus heb ik ze nog niet. Ze zijn daar toch een beetje traag in dat soort dingen. Beide films zijn wel illegaal in omloop, maar daar wil ik niet aan meedoen. Ik heb alleen originelen.''

Dit is de laatste aflevering van de serie over videotheken. Eerdere afleveringen zijn na te lezen op www.nrc.nl

    • Elda Dorren