Solidariteit lijkt in niets meer op wat het was

De Poolse vakbond Solidariteit, die vandaag 25 jaar geleden een historisch akkoord sloot met het toenmalige communistische bewind, heeft een grandioos succes gehad. Maar de nasmaak is bitter, vindt vakbondsveteraan Zbigniew Bujak.

De opkomst, nu 25 jaar geleden, van Solidariteit, de eerste onafhankelijke burgerbeweging in het voormalige sovjetrijk, heeft reusachtige politieke gevolgen gehad, maar Solidariteit was aanvankelijk geen politieke beweging en ook geen vakbond.

Solidariteit was in de allereerste plaats een schreeuw om waardigheid. Wij konden de alomtegenwoordige, almachtige communistische apparatsjiks die de baas waren op ons werk, thuis en zelfs in de vakantie, gewoonweg niet meer verdragen. Schrijvers, journalisten en beeldende kunstenaars hadden genoeg van de lompe censuur en al het toezicht. Ook in de fabriek wilden partijbureaucraten alles weten en over alles beslissen.

Ieder burgerinitiatief, iedere activiteit van welke aard ook, stond onder ideologische beoordeling en toezicht. Iedereen die er zelfs maar over piekerde om niet te gehoorzamen, kon erop rekenen dat de geheime politie zich over hem `ontfermde'.

Afgelopen winter heb ik een vergelijkbare schreeuw om waardigheid gehoord in Oekraïne. De honderdduizenden die wekenlang in de vrieskou in Kiëv op straat bivakkeerden deden dat omdat zij hun waardigheid opeisten. De ervaringen in Polen en Oekraïne hebben mij de overtuiging geschonken dat de wil om in waardigheid te leven de allersterkste drijfveer van het menselijk handelen is, een drijfveer die zelfs de grootste angst kan overwinnen.

Maar het verlangen naar waardigheid is niet voldoende om haar te veroveren. Er is nóg iets nodig.

Solidariteit was in de tweede plaats een sociale beweging. Dat betekende dat Solidariteit – zogenaamd een vakbond – onderdak bood aan mensen uit alle geledingen en klassen van de Poolse maatschappij: arbeiders en intellectuelen, technici en kunstenaars, artsen en patiënten.

Sommigen debatteerden hartstochtelijk over economische hervormingen, anderen spraken over de ontwikkeling van de cultuur, en weer anderen smeedden plannen voor de hervorming van onderwijs en wetenschap of de bescherming van het milieu. Solidariteit creëerde een openbare ruimte voor al dit overleg, en beschermde ons intussen tegen het partijapparaat.

Maar Solidariteit was nóg iets. Het was een Poolse versie van de oude Griekse agora, een ontmoetingsplaats voor alle burgers, een centrum waar vrijelijk van gedachten kon worden gewisseld over onze gezamenlijke en individuele toekomst, over alle mogelijke problemen en oplossingen. Een vrij land hadden wij nog niet, maar wij hadden al wel iets dat nog belangrijker is: een vrij gemenebest, waarbinnen werd gedebatteerd over de gezamenlijke toestand van haar leden.

De samenleving onder de paraplu van Solidariteit telde tien miljoen leden, tien miljoen echte burgers. Maar zelfs dat was nog niet voldoende om de uiteindelijke overwinning op de partij en het politieapparaat van de staat te behalen.

In de derde plaats was Solidariteit een instituut; gezien de omstandigheden waaronder wij leefden zelfs een uniek instituut. En aan die bepaalde institutionele vorm danken wij onze uiteindelijke overwinning. Tussen de organisatiestructuur van Solidariteit en de officiële organisaties van staat en partij gaapte een `kloof tussen beschavingen'. Tegenover de autoritaire en hiërarchische structuren van het regime stelden wij een gedecentraliseerd instituut, een reusachtig organisme, dat zich inspande om te komen tot een consensus over zijn doelstellingen en wijze van optreden. Het was een instituut dat de plicht had de integriteit van alle individuen en alle andere instituten te respecteren.

Dat mag in oude democratische gemeenschappen niets bijzonders lijken, in ons autoritaire milieu was het een verbluffende innovatie. En alleen zo'n nieuwe institutionele structuur kon het antwoord bieden op die diepgevoelde schreeuw om waardigheid.

Wat rest er van dit alles?

Zeker, Solidariteit heeft een grandioos politiek succes behaald. Polen is een vrij land, lid van de NAVO en de EU, en de Sovjet-Unie bestaat niet meer.

Maar de jongste geschiedenis heeft de overwinnaars niet mild behandeld. In de nieuwe verhoudingen zijn de leiders van de democratische revoluties in Oost-Europa spoedig uit het zicht verdwenen. Democratische verkiezingen hebben nieuwe, gewiekstere politici op de voorgrond gebracht, die veelal afkomstig zijn uit de gelederen van het oude regime.

Opmerkelijker nog is dat ook de nieuwe maatschappelijke orde waarop wij hoopten ten dele op de klippen van de nieuwe spelregels is gelopen. Zeker, de democratische instellingen van Polen functioneren ondanks hun gebreken heel behoorlijk. Er heeft een indrukwekkende economische groei plaatsgevonden, en het leven wordt beslist beter.

Maar dat zinderende gemenebest, dat gevoel gezamenlijke belangen na te streven, die alomtegenwoordige uitingen van maatschappelijke solidariteit waarvoor onze bond indertijd stond – dat alles is grotendeels verdwenen. De bond is nog maar een schim van zijn vroegere zelf: een partijdige, merendeels rechtse beweging van arbeiders, een speelbal van de nieuwe economische werkelijkheid.

De meest in het oog lopende verandering is dat het samenbindende karakter van Solidariteit heeft plaatsgemaakt voor maatschappelijke verdeeldheid en, bij veel Polen, een grote mate van vervreemding van zowel de politiek als burgerlijke betrokkenheid.

Is normaliteit altijd zo? Komt na de roes van de strijd altijd een overwinning met een ietwat flauwe nasmaak? Ben ik alleen maar een veteraan die weemoedig terugdenkt aan de tijd op de barricaden?

Misschien. Maar ik ben niet nostalgisch aangelegd. Ik weet dat wij een lange weg zijn gegaan, en terugkeren wil ik niet. Maar moest Solidariteit nu echt zoveel solidariteit kwijtraken?

Zbigniew Bujak, voormalig leider van Solidariteit in de regio Mazowsze (Midden-Polen, inclusief Warschau) en een held van het ondergrondse verzet tijdens de noodtoestand in de jaren tachtig, was van 1989 tot 1997 lid van het Poolse parlement.

© Project Syndicate