Lesjes leren van Lars von Trier

Aan het einde van Manderlay, de nieuwe film van Lars von Trier, worden foto's getoond. Veel van die foto's werden genomen door Jacob Holdt, een landgenoot van Von Trier die in de jaren zestig en zeventig door het zuiden van Amerika trok en daar de onderkant van de maatschappij fotografeerde. Het zijn foto's om niet te geloven, zo bizar, zo armoedig, zo sprookjesachtig zijn de dingen en de mensen die erop staan, dat het lijkt alsof de slavernij nooit is afgeschaft.

De foto's van Holdt maken meer indruk dan Manderlay zelf, al kun je het een verdienste van de regisseur noemen dat hij ze in de film opnam. Zoals het ook een verdienste is van Von Trier dat hij een film over slavernij gemaakt heeft. Het is geen onderwerp dat in de bioscoop vaak opduikt. Uit Amerika herinner ik me van de laatste tien jaar alleen Amistad van Steven Spielberg en Beloved van Jonathan Demme.

Manderlay is het tweede deel van Von Triers Amerikaanse trilogie en speelt zich weer af in de jaren dertig. Net als in het eerste deel, Dogville, is gangsterdochter Grace de hoofdpersoon. Ditmaal komt ze terecht op een plantage in Alabama waar de slavernij nog steeds niet is afgeschaft. Grace gaat daar wat aan doen. Gesteund door de geweren van de gangsters maakt ze de slaven tot eigenaars van de plantage en voert ze de democratie in. Maar dat gaat allemaal niet zo makkelijk. De slaven werken niet hard, de oogst dreigt te mislukken en met de democratie vordert het ook niet zo gestaag. Von Trier heeft in interviews herhaaldelijk gehamerd op een parallel van dit gedeelte van het verhaal met de Amerikaanse inmenging in Irak. Je kunt de democratie niet met het geweer brengen. Tsja. Even stompzinnig belerend is Von Triers vaststelling dat slaven ook slecht kunnen zijn, alsof – ja, als je niet oppast komt Von Trier toch een heel eind met zijn provocaties. Maar wat moet je ook met een film die tot de weinig opzien meer barende conclusie komt dat de gevolgen van de slavernij nog zo verwoestend zijn dat het soms lijkt alsof zij nooit is afgeschaft. Op de foto's van Jacob Holdt is die conclusie wel schokkend, waarschijnlijk omdat het documentaire beelden zijn. Von Trier heeft er in fictie in ieder geval geen equivalent voor gevonden.

Manderlay is volgens dezelfde methode gemaakt als Dogville. De film speelt zich duidelijk af in een decor, en vaak nog in minder dan dat. Een huis is het op de vloer geschreven woord `huis'. Von Trier heeft het door hemzelf bedachte procédé in de tweede film nog iets beter onder de knie heeft gekregen. Manderlay is minder hemeltergend traag en taai dan Dogville. Het is jammer dat Von Trier in ieder geval voorlopig en waarschijnlijk voor altijd afziet van het maken van het laatste deel van de trilogie, Washington. Er zijn weinig regisseurs die op zo'n schaal durven te experimenteren als Von Trier en een experiment langer vol houden dan één film. Het zou mooi zijn als een andere regisseur er zich eens aan zou wagen; bij Dogma heeft dat ook nog heel wat opgeleverd.

Grace wordt in dit deel niet gespeeld door Nicole Kidman maar door de jonge Bryce Dallas Howard, dochter van de brave Amerikaanse regisseur Ron Howard, in alles de tegenpool van de Deense provocateur. Howard is een veel minder lumineuze aanwezigheid dan Kidman, waardoor het verhaal minder schrijnend is geworden. Maar schouderophalend de bioscoop verlaten gaat niet. Dat voorkomen de foto's van Holdt.

Manderlay. Regie: Lars von Trier. Met: Bryce Dallas Howard, Danny Glover, Isaach de Bankolé, Willem Dafoe, Lauren Bacall, Udo Kier, Rik Launspach. In: 13 bioscopen.

    • Bianca Stigter