De brandende woede van Beslan

Beslan herdenkt het gijzeldrama dat een jaar geleden aan 331 mensen, onder wie 186 scholieren, het leven kostte. `De terroristen en bureaucraten hebben samen onze kinderen vermoord.'

De honderden identieke grafstenen van gespikkeld bruin marmer staan in lange rijen langs granieten looppaden. Tussen de rouwende families die bloemen schikken of teksten in de stenen graveren, kloppen arbeiders stenen op hun plaats en voegen ze kieren. Spuitwagens rijden trage rondjes om aarde en cement van de looppaden te spoelen. Bij het monument voor de slachtoffers Beslan hangt een walm van vers asfalt. De vergulde boom vol engeltjes is nu nog in een blauwe zak verborgen.

Op deze begraafplaats en in de geblakerde ruïne van school Nummer 1 herdenken nabestaanden de komende dagen het gijzeldrama van Beslan. Morgen is het een jaar geleden dat een groep van tenminste 32 terroristen twaalfhonderd scholieren, ouders en docenten in de sportzaal van in school Nummer 1 samendreef. Twee dagen later eindigde de terreuractie in een chaotisch vuurgevecht. Er vielen 331 doden, onder wie 186 kinderen. Ruim zevenhonderd mensen raakten gewond.

Het Noord-Ossetische stadje Beslan heeft deze dagen geen behoefte aan staatsfunctionarissen en toespraken. Vorige week liet het moedercomité, een groep van 150 vrouwen die hun kinderen verloren, weten dat president Poetin niet welkom is op de herdenking. Het Kremlin reageerde met een uitnodiging aan de moeders om op 2 september naar Poetin te komen. ,,Wij zien dat als een provocatie'', zegt Susanna Doedijeva, de voorzitter van het moedercomité. ,,Een jaar lang bedelden wij tevergeefs om een gesprek, en dan nodigt Poetin ons juist uit op de dag dat wij bij onze kinderen willen zijn.''

Doedijeva is een rijzige vrouw wier rustige stem een metalige klank krijgt als het woord vlast valt, `de macht'. Haar moedercomité heeft zich ontwikkeld tot een grimmige actiegroep tegen de corruptie en het wanbestuur in Noord-Ossetië, een Kaukasische deelrepubliek wier overwegend christelijke bewoners van oudsher trouw zijn aan Moskou.

In hun streven de feiten over het gijzeldrama boven tafel te krijgen en de schuldigen te straffen hebben de moeders van Beslan wegen en staatsgebouwen geblokkeerd. Gouverneur Dzasochov van Noord-Ossetië ruimde in juni onder hun druk het veld. Hij was één van de vier regionale leiders die de terroristen in de sportzaal ontboden om te onderhandelen in ruil voor de vrijlating van scholieren. Dzasochov bleef in zijn crisiscentrum.

Naarmate de aanwijzingen zich dit jaar opstapelden dat procureur Sjepel, die de afwikkeling van Beslan onderzoekt, er vooral op uit is onaangename feiten te verdoezelen, werden de moeders agressiever. Afgelopen weekeinde bezetten zij een nacht lang de rechtszaal waar de 25-jarige Tsjetsjeense timmerman Noeripasji Koelajev wordt berecht, de enige gijzelnemer die levend in handen van de autoriteiten viel. Aanvankelijk eisten de moeders hem op om hem in stukken te scheuren. Zijn getuigenis heeft de haat tegen `de macht' verdiept. Noeripasji stelt dat het bloedbad begon toen een scherpschutter de terrorist neerschoot die op het pedaal stond dat een van de bommen bediende waarmee de sportzaal was behangen.

Wat kan `de macht' inbrengen tegen deze bittere vrouwen in het zwart? ,,We kregen 3.000 dollar per kinderhoofd'', raast een moeder. ,,De hond van Poetin is nog meer waard. Wat wilt u van ons, zei een aanklager, u heeft al zo veel geld gekregen. De macht geeft ons dure gebouwen en grafstenen, maar ik bedank ze nergens voor. De terroristen en bureaucraten hebben samen onze kinderen vermoord.''

Susanna Doedijeva gaat op 2 september toch naar het Kremlin, onder voorwaarde dat ze diezelfde avond nog kan terugvliegen naar het graf van haar zoon Zaoer. Het zal geen gemakkelijk gesprek worden voor een president die slecht is in troostrijke woorden.

Beslan staat inmiddels vol monumenten van collectieve spijt en ambtelijk schuldgevoel over het bloedbad. Enorme rouwkransen leunen twee rijen dik tegen het hek van de begraafplaats. Een jaar geleden begroeven ouders in een modderig veld hun vaak onherkenbaar verminkte kinderen onder houten kruisen. Nu lijkt het een peperduur militair ereveld. Op bijna elk graf staan grote vazen met kunstbloemen, rijen knuffels en flessen water voor de slachtoffers die drie hete dagen lang in de sportzaal dorst leden. Alla, de moeder van Timoer, heeft een literfles Sprite op zijn graf gezet, want Timoer had tegen zijn vriendjes gezegd dat hij een hele krat wilde leegdrinken zodra hij vrijkwam, legt ze tussen twee huilbuien uit. Bovenin de fles drijven dode wespen.

De massale invloed van hulpgeld en staatsfondsen is zichtbaar in Beslan. Veel huizen zijn gerenoveerd, ook het stadshuis wordt opgeknapt. Om de hoek van school Nummer 1 opende de Moskouse burgemeester Loezjkov een prachtige nieuwe school met een zwembad, tientallen computers, een speelplaats vol klimrekken in rood, blauw en geel plastic en bewakers met pistolen. Drie jongetjes met plastic machinegeweren, het favoriete speelgoed van de Kaukasus, nemen de hoofdingang onder vuur. ,,We zijn bojeviki'' [strijders], lachen ze. De bewakers lachen terug.

,,Kinderen hebben zo veel mentale veerkracht. Natuurlijk, ze hebben trauma's, fobieën, zijn onrustig. Maar om hen maak ik me nog het minste zorgen'', zegt psychologe Svetlana Bedojeva, die een team van 22 psychologische assistentes leidt. Zij maakt zich vooral zorgen om de ouders die vastzitten in hun rouw, woede en zelfverwijt. Zij hebben hulp nodig, maar Rusland heeft geen cultuur van psychotherapie. Uit de sovjettijd kennen zij alleen de psychiaters in witte jassen. Wie bij hen hulp zoekt, is gek. Bedojeva: ,,Ossetië kent sterke familieclans, daar los je de problemen op. Maar dat is niet genoeg. We proberen de ouders via hun kinderen te bereiken.''

Bedojeva vermoedt dat meer dan de helft van de inwoners van Beslaners last heeft van het collectieve trauma. Ze kunnen zich niet concentreren, komen hun huis niet uit, drinken, huilen, verslonzen. ,,Voor de kinderen die overleefden is hun gedrag vaak een groter probleem dan de gijzeling'', denkt Bedojeva. ,,Veel ouders idealiseren de kinderen die stierven en negeren de kinderen die leven.''

Omdat het trauma zo abrupt en massaal was, werkt Beslan als een emotionele versterker. ,,De mensen houden elkaar gevangen in het leed.'' Verhuizen, wat velen al hebben gedaan, is volgens Bedojeva geen oplossing. Hoe hard je ook wegrent, Beslan zal je weer vinden. Misschien, zo peinst ze, is de agressie van het moedercomité nog de gezondste reactie. ,,Dat woede brandt tot er geen brandstof meer over is en ze klaar zijn om te accepteren en weer vooruit te kijken.''