Snavel kwelt opgehokte bio-kip

Vijf miljoen biologische kippen zitten verplicht opgehokt om te voorkomen dat in Nederland vogelgriep uitbreekt. Het grootste probleem is dat hun snavel niet is afgehakt. Stress leidt tot dwangmatig verenpikken.

Vijf miljoen Nederlandse biologische kippen mogen sinds twee weken niet meer naar buiten omdat ze daar besmet zouden kunnen raken met de dodelijke vogelgriep – overgedragen via trekvogels uit Rusland. De kippen zitten ineens veel dichter op elkaar.

De wetenschappelijke discussie over hun welzijn spitst zich toe op de snavel. ,,Ze zullen zeker meer gaan verenpikken'', zegt dr. Mechiel Korte van de Wageningen Universiteit. Hij doet al zeven jaar onderzoek naar stressgedrag bij kippen, met name verenpikken. ,,Ophokken geeft spanningen en leidt tot meer verenpikken'', zegt Korte.

Het punt is: biologische kippen hèbben nog een snavel. Bij batterij- en scharrelkippen wordt de bek er gedeeltelijk afgebrand, zeven tot tien dagen nadat ze uit het ei zijn gekomen. Bij biologische kippen is dat verboden – vanaf 2011 moet in de Europese Unie dat verbod gaan gelden voor alle kippen.

Het kappen van de snavel is een gegarandeerde bron van pijn voor de jonge kip. Hoeveel, is niet duidelijk. ,,De kip kan het ons niet vertellen'', zegt Korte. Met het intact laten van de snavel is die pijn voorkomen.

Maar met het behoud van de snavel ontstaat een ander, groot probleem: verenpikken. Veel biologische boeren hebben er op hun bedrijf last van, ook al kunnen de kippen naar buiten. Dat blijkt uit onderzoek van dr. Monique Bestman van het Louis Bolk Instituut in Driebergen. Ze volgde 63 groepen leghennen, op 26 boerderijen. In vijftig procent van de groepen was er sprake van `ernstige schade' door verenpikken. ,,De kippen hebben flinke kale plekken. Sommige hebben alleen op hun vleugels nog wat veren'', zegt Bestman, die het onderzoek twee jaar geleden publiceerde (Livestock Production Science 80, 2003, 133-140).

Leghennen gaan soms zover dat ze soortgenoten tot bloedens toe pikken, en zelfs overgaan tot kannibalisme. ,,Er hoeft er maar één te beginnen. De rest komt erop af en gaat naäpen'', zegt Bestman. Ze noemt verenpikken `dwangmatig gedrag' dat bij de mens is te vergelijken met het eindeloos handen wassen.

Onderzoeker Korte brengt verenpikken in verband met een tekort aan bepaalde stoffen in de hersenen, met name serotonine. ,,Eén theorie veronderstelt dat kippen jarenlang zijn gefokt op het leggen van meer en grotere eieren, en dat daarmee ook het hormoonsysteem is veranderd dat betrokken is bij gedrag'', zegt Korte. Uit eigen onderzoek weet hij dat het schadelijke gedrag vermindert als de concentratie aan serotonine stijgt.

Verenpikken heeft een sociale functie. Kippen doen het zachtjes om elkaar te leren kennen. Het helpt om de hiërarchie binnen de groep te bepalen. ,,Maar het kan ontaarden'', zegt Korte. Bijvoorbeeld als de groep uit duizenden soortgenoten bestaat, waarvan de samenstelling voortdurend wisselt - zoals op de moderne legbedrijven.

Bestman ontdekte in haar onderzoek dat er één factor was met bijzonder veel invloed op het verenpikgedrag: de uitloop. Hoe meer hennen naar buiten gingen, hoe minder ze het schadelijke gedrag vertoonden. ,,Als tweederde van de hennen naar buiten ging, was er zelfs geen sprake meer van ernstige pikkerij'', zegt ze.

Hoeveel hennen daadwerkelijk de buitenlucht opzochten, bleek onder meer af te hangen van de groepsgrootte. Naarmate de groep kleiner werd gingen meer hennen naar buiten en nam het verenpikken af. Toen Bestman haar onderzoek begon, vier jaar geleden, hokten biologische leghennen in Nederland nog in groepen van vijf- tot zesduizend stuks. Inmiddels mogen dat er niet meer dan drieduizend zijn. ,,Dat is nog steeds veel'', vindt Bestman. In haar publicatie adviseert ze een groepsgrootte van circa 500 stuks. Volgens Korte leven wilde boskippen, waarvan onze gedomesticeerde kip afstamt, in veel kleinere koppels. ,,Je zou groepen kunnen opdelen door gaas te spannen'', zegt hij.

Ook het aantal hanen is van invloed op het verenpikgedrag. Hoe meer hanen, hoe minder de schade. Bestman: ,,Onze theorie is dat de hanen als eerste naar buiten gaan, en de hennen volgen dan naar buiten waar ze meer ruimte en afwisseling hebben.''

Verder is de leeftijd waarop de jonge hennen naar het legbedrijf gaan van belang. Hoe jonger, hoe beter. Beschutting in de uitloop helpt ook. ,,Boskippen zijn schuw, altijd op hun hoede voor roofdieren. Ze zitten graag onder struiken'', zegt Korte. Ook de kleur lijkt uit te maken. Korte: ,,Bruine kippen hebben weliswaar de uitstraling van goed en gezond, maar ze pikken meer dan witte rassen.'' Volgens hem speelt ook de stressreactie nog een rol. ,,Kippen die tijdens stress stil blijven zitten worden vaker gepikt dan degene die wegrennen. Die zittenblijvers zijn als het ware geboren slachtoffers.''

Volgens kippenhouder Chris Borren, voorzitter van de Biologische Pluimveehouders Vereniging, zijn in Nederland twee nieuwe witte rassen aan een opmars bezig. De Hyline Silver uit Amerika, en de Silver Nick uit Duitsland. Ze worden omschreven als robuuster en kalmer dan de tot nog toe gebruikte kippen. Of dat de oplossing voor het verenpikken is, betwijfelt hij. Het is een stap in de richting.

Onderzoeker Korte onderstreept dat het niet alleen om de genetische aanleg gaat. Kippen zijn sociale dieren, gevoelig voor hiërarchie en veranderingen in de omgeving. Boeren zaaien tegenwoordig meer maïs in de uitloop. Ze planten vaker struikjes. ,,Het is een jonge sector die zijn weg nog zoekt'', zegt hij.

Van alles verzinnen de biologische boeren nu om hun verplicht opgehokte kippen maar bezig te houden. Extra stro om in te scharrelen. Verstopt voer. Balletjes en touwtjes om aan te pikken. ,,Je hoopt dat ze zich niet gaan vervelen en elkaar de veren uit het lijf gaan pikken'', zegt Chris Borren. Van extreme verenpikkerij, of erger, van kannibalisme, heeft hij nog niet gehoord. ,,Maar we houden ons hart vast'', zegt Borren.

    • Marcel aan de Brugh