De vijand leeft onder ons

Wie jaagt u de stuipen op het lijf: een bebaarde moslimman in een vreemde `jurk' of een toevallige passant zoals u? Het antwoord laat zich makkelijk raden, terwijl de moslim een brave burger kan zijn en uw evenbeeld een koelbloedige terrorist, kinderlokker of een ontsnapte tbs'er. Niet alleen wegens `onbekend maakt onbemind' maar ook de gruwelijke beelden van aanslagen `in naam van islam' bepalen uiteraard het huidige vijandsbeeld in het westen. Moslimradicalen zijn de vijand van velen anno 2005.

Het leven is sinds de val van het IJzeren Gordijn lang niet zo overzichtelijk meer als voorheen. Als er al een les te trekken valt uit de reeks aanslagen op westers grondgebied is dat de vijand van nu onder ons vertoeft. Dat maakt hem ook meteen zo onzichtbaar. Hij studeert op `onze' scholen, bewoont een eengezins- of flatwoning, reist met openbaar vervoer.

Je zou bijna heimwee hebben naar het verleden toen een vijand nog als een vijand te herkennen was. ,,Nu weet niemand precies wie de vijand is. En die onzichtbare tegenstander maakt dat iedereen de vijand kan zijn'', vertelt een kolonel b.d. op leeftijd in de slotaflevering van de IKON-serie Vriend en vijand. De programmamakers doen een succesvolle poging inzicht te verschaffen in het ontstaan van vijanden en vijandsbeelden, vroeger en nu. Een Duitse intellectueel vertelt hoe vooroordelen en angst van elke Duitser een nazi maakten in de ogen van veel Nederlanders. In 1989 kon een Turkse jongeman nog het bloed van Salman Rushdie wel drinken tijdens een demonstratie tegen de schrijver van De Duivelsverzen. ,,Als hij het recht heeft om het boek te schrijven, dan hebben wij het recht hem te vermoorden.'' Jaren later betuigt hij, inmiddels ouder, imam én kruidenier, spijt: ,,Ik zat fout, inderdaad.'' Jammer genoeg komen we verder niets te weten van zijn `bekeringsproces'. Hoe een vijand een vriend werd, dat moet een boeiend verhaal zijn geweest.

Het lukt de makers van de uitzending beter de denkwijze van de kolonel b.d. neer te zetten. Hij haatte de Duitsers. In Nederlands-Indië schoot hij behalve tientallen `ploppers' ook onschuldige burgers dood. `Ze' konden immers tot de vijand behoren. Hoeveel nieuwe vijanden maakt een gedode vijand?

Vriend en vijand, IKON, Ned.1, 23.05-23.45u.

    • Ahmet Olgun