Iraakse grondwet geen feest maar splijtzwam

Twee weken na de deadline is er een Iraakse ontwerpgrondwet. De sunnieten doen niet mee en voelen zich kind van de rekening.

De nieuwe Iraakse grondwet had een feest moeten worden, een mijlpaal op weg naar een democratisch bestel met uitstraling naar de rest van het ouderwets-autocratische Midden-Oosten. In plaats daarvan is het constitutioneel proces voorlopig een splijtzwam gebleken die de sunnitische opstand dreigt te promoveren tot burgeroorlog.

In de somberste optie is een grote stap gezet naar het uiteenvallen van het land in een Shi'itistan, Koerdistan en een klein, sunnitisch Irakje. Met als welkomstgeschenk voor de regio een goed excuus voor de regerende autocraten om niet te hervormen.

De tekst van de nieuwe ontwerpgrondwet voor een federale republiek Irak die gisteren een feit werd, is het resultaat van een puur shi'itisch-Koerdisch onderonsje. Als slachtoffers van een dictatuur die tientallen jaren duurde geloven de meeste Koerden en shi'ieten (de rebel Muqtada Sadr ligt als gewoonlijk ook dwars) dat een veilige en welvarende toekomst ligt in een federaal Irak met vergaand autonome regio's inclusief eigen legertjes. Hun politieke vertegenwoordigers konden die visie in de grondwet ook realiseren als grote overwinnaars van de verkiezingen voor de grondwetgevende Nationale Assemblee in januari. Ze bezetten er tachtig procent van de zetels.

De sunnieten, als enigen bewoners van een gebied zonder veel olie, zijn er even zeker van kind van de rekening te worden. Zij verklaarden zich dus mordicus tegen een federale structuur (overigens ook tegen het feit dat Iraks Arabische identiteit op de tweede plaats komt na de islamitische, als tegemoetkoming aan de Koerden).

De Amerikanen op hun beurt weten dat als de sunnieten zich buitengesloten blijven voelen, dit ongetwijfeld de huidige opstand van een bont gezelschap religieuze extremisten, aanhangers van Saddam Husseins Ba'athpartij en criminelen zal versterken. Burgeroorlog ligt dan in het verschiet. Zij oefenden zware druk op beide partijen uit om in te binden.

Maar zelfs de Amerikaanse invloed is eindig. Het is wel duidelijk dat noch shi'ieten en Koerden, noch sunnieten op enig moment bereid waren water bij de wijn te doen. Voor alle onderhandelaars telde alleen het belang van de eigen gemeenschap.

Gisteren deelden shi'ieten en Koerden mee dat het twee weken na de oorspronkelijke deadline mooi was geweest en dat de sunnieten nu konden kiezen of delen. Die waren onvermurwbaar.

[Vervolg GRONDWET: pagina 5]

GRONDWET

'Geen wet in tegenspraak met de islam'

[vervolg van pagina 1]

,,Wij hebben besloten de artikelen die de territoriale integriteit, de eenheid van het volk en zijn identiteit bedreigen, niet te accepteren'', aldus een verklaring die gisteren door een sunnitische onderhandelaar werd voorgelezen. ,,Wij verklaren dat we het niet eens zijn en dat we de artikelen die vermeld worden in de tekst verwerpen en dat we geen consensus hebben bereikt, wat het document onwettig maakt.'' De sunnitische vice-president Ghazi al-Yawar boycotte de plechtige aanbieding van het document aan de Nationale Assemblee. Hoge regeringsfunctionarissen barstten in lachen uit toen president Talabani hem ,,ziek'' meldde.

Er is een lichtpuntje: dat sunnitische leiders en geestelijken nu hun achterban oproepen te gaan stemmen in het referendum over de grondwet dat uiterlijk 15 oktober moet worden gehouden. Zij het tégen de grondwet – al gebrandmerkt als ,,Amerikaans complot om Irak te verdelen in kleine kantons''. Zelfs sommige rebellengroepen hebben dat gedaan. Bij de verkiezingen in januari bleef zo'n 80 procent van de sunnieten thuis, voor een deel daartoe geïntimideerd door de rebellen maar voor een groot deel ook uit woede en wrok over de nieuwe Iraakse werkelijkheid.

De bepalingen van de tijdelijke grondwet van 2004 stellen de sunnieten in staat ook als minderheid van 20 procent van de bevolking de grondwet af te stemmen. Als een tweederde meerderheid van de kiezers in (hun) drie provincies tegen is, is deze constitutie verleden tijd. Dan moeten er nieuwe verkiezingen voor een grondwetgevende Nationale Assemblee worden gehouden en begint het hele proces van voren af aan.

De federale structuur was het belangrijkste breekpunt. Maar de ontwerpgrondwet bevat behalve de gebruikelijke opsomming van grondrechten en democratische garanties, ook andere interessante punten. Het federalisme was allereerst een Koerdische eis waarvan de grootste shi'itische partij later ook het nut zag. Deze gelovige shi'ieten op hun beurt hebben een sterk religieus stempel op de ontwerpgrondwet gedrukt.

De Koerden, die relatief seculier zijn, dwarsboomden de shi'itische wens dat Irak niet alleen een federale maar ook een islamitische republiek zou worden, met de islam als de belangrijkste of liefst de enige bron van wetgeving. Maar uiteindelijk zijn formuleringen overeengekomen die bijna op hetzelfde neerkomen.

Zonder meer is dit document een stuk religieuzer van aard dan zijn voorgangers, zowel de tijdelijke grondwet van 2004 als de grondwet van Saddam Hussein (wiens Ba'ath immers van oorsprong een seculiere, socialistische partij is). Koerdische en Arabische seculiere (vrouwen)groepen hebben geklaagd dat de Amerikanen, die een opvallend publieke rol in de onderhandelingen hebben gespeeld, hen onder druk hebben gezet hierin te berusten in het belang van het tijdschema.

Volgens de tot dusverre beschikbare vertaling is de islam ,,een fundamentele bron van wetgeving'' en kan geen wet worden doorgevoerd ,,die in tegenspraak is met de onbetwiste grondbeginselen van de islam''. Ditzelfde artikel 2 bepaalt ook dat ,,geen wet kan worden doorgevoerd die in tegenspraak is met de beginselen van democratie'' of met ,,de rechten en fundamentele vrijheden die in deze grondwet zijn geschetst''.

Om dit uit te maken wordt er een Hoogste Federaal Hof ingesteld dat veel gelijkenis toont met de gewraakte Iraanse Raad van Hoeders van de Grondwet, en in elk geval haast evenveel macht heeft. Het hof toetst de grondwettelijkheid van federale wetsvoorstellen en zijn oordeel is bindend (ter vergelijking: in Nederland en de Verenigde Staten bijvoorbeeld worden wetten niet op voorhand door de rechter getoetst). Een deel van de leden van het hof moeten experts in islamitisch recht zijn, stelt artikel 90 uitdrukkelijk.

Het is niet goed voorstelbaar dat een seculiere visie in dit hof de overhand krijgt. Seculiere vrouwengroepen zijn dan ook bang dat hun langs deze weg het islamitisch familierecht wordt opgedrongen dat vrouwen in hun ogen in veel opzichten tot tweederangsburger maakt. Als er één deel van de islam ,,onbetwist grondbeginsel van de islam'' is, is het het familierecht wel. Onder het Ba'athbewind hadden vrouwen meer rechten en kansen dan in de meeste andere Arabische landen.

Irak wordt een parlementaire democratie, en de staat waarborgt de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, dat wil zeggen ,,zolang de openbare orde en de zedelijkheid niet worden geschonden''. De `zedelijkheid' was in de tijdelijke grondwet nog niet in het geding. Diezelfde inperking is aan de orde bij het recht op privacy dat iedere Irakees geniet. De definitie van 'zedelijkheid' zal vermoedelijk worden overgelaten aan het Federale Hof. Het is duidelijk dat deze toevoeging vergaande inperking van fundamentele vrijheden mogelijk maakt.

De Amerikaanse regering reageert verheugt op iedere mijlpaal in Irak, en dat heeft ze ook ter gelegenheid van het aanbieden van deze ontwerpgrondwet gedaan. ,,De meest progressieve grondwet in de islamitische wereld'', zei president George Bush.

Wat de Iraakse burgers ervan vinden, blijkt natuurlijk op 15 oktober. Eerste reacties, zoals gepeild door persbureaus, wezen uit dat de structureel falende stroomvoorziening hogere prioriteit heeft. De minister van Elektriciteit ligt op het ogenblik zwaar onder vuur omdat hij er niet in slaagt de inwoners van Bagdad meer dan een paar uur per dag stroom te leveren.

    • Carolien Roelants