Schreeuwend duur

Werner van Katwijk van Ouders & COO doet zijn best om de prijzen van schoolboeken omlaag te krijgen. De boekenbranche werkt hem tegen.

`DIT ZIJN DE schoolboeken van de eerste klas havo-vwo.'' Stephan de Valk, uitgeefdirecteur van Wolters-Noordhoff gebaart naar een tafel waar stapels les-, oefen- en werkboeken zijn uitgestald. Hij pakt het pas uitgekomen wiskundeboek `Getal en Ruimte' en slaat het open. Elke bladzijde die hij laat zien is opgemaakt in full colour en bevat een grafiekje, tabel of zelfs een kleine striptekening.

Voor de grap heeft de uitgeefdirecteur zijn eigen wiskundeboek van de middelbare school meegenomen. Vergeleken met zijn gelikte opvolger lijkt dit boekje op een telefoongids. Een brij aan kleine zwarte letters wordt sporadisch afgewisseld door een grafiekje of een formule. De Valk: ``Je ziet nu waarom de kosten van schoolboeken de afgelopen vijftien jaar aanzienlijk zijn gestegen.''

De Valk is bestuurslid van de Groep Educatieve Uitgeverijen (GEU), een vereniging van 36 uitgevers van schoolboeken en cd-roms. Het zijn niet de uitgeverijen die de kosten van schoolboeken opstuwen, zegt hij. Grote uitgevers als Malmberg en Wolters-Noordhoff spelen in op de vraag van de scholen. En die reageren op veranderingen die de overheid initieert. De Valk: ``Bij de invoering van de basisvorming in 1993 en de Tweede Fase in 1998 was de belangstelling van scholen voor nieuw lesmateriaal overweldigend. De nieuwe boeken werden bijna uit onze handen getrokken.''

Een kleine twintig kilometer van het gebouw van Wolters-Noordhoff in Houten werkt Werner van Katwijk, vader van vier schoolgaande kinderen. Van Katwijk zette drie jaar geleden in Driebergen een boekenhandel op: ``om er achter te komen hoe de boekenbranche werkt.'' Het gaat de directeur van de christelijke landelijke oudervereniging Ouders & COO, om ``de grote jongens'': Malmberg, Wolters-Noordhoff, Nijgh en Meulenhof. Hij wilde weten hoe de leveringen lopen van het ``gesloten kartel''. Van Katwijk: ``Hoeveel korting krijgen boekhandelaren bijvoorbeeld van de uitgever. Om daar achter te komen moet je zelf in de handel zitten.'' Van Katwijk kocht schoolboeken in bij de grote uitgevers en leverde de boeken met korting aan scholen en ouders.

Volgens Van Katwijk rijzen de prijzen van schoolboeken de pan uit sinds de invoering van de Tweede Fase in 1998 (studiehuis en nieuwe vakprofielen). Toen waren ouders 125 tot 250 euro kwijt, nu is dat tussen de 350 en 500 euro per jaar.

Begin dit jaar pleitte Ouders & COO met succes voor het loslaten van de vaste boekenprijs voor educatieve middelen. Van Katwijk: ``De verwachting was dat schoolbesturen voortaan rechtstreeks zouden gaan onderhandelen met de uitgeverijen over de hoogte van de prijzen van lesboeken. Dat is niet gebeurd. Schoolbesturen hebben weinig belang bij een verandering, omdat de boeken en de bijbehorende rekening direct bij de ouders worden afgeleverd.''

list

Van Katwijk ondervond bovendien tegenwerking. Terwijl Ouders & COO probeerde zijn leden, de christelijke scholen, te bewegen om het heft in eigen hand te nemen, bedacht uitgeverij Malmberg een list. Van Katwijk laat facturen zien die aantonen dat de kortingen die hij kreeg als kleine tussenhandelaar in een paar maanden tijd verdampten van 22 procent naar nul. ``Malmberg pastte de leveringsvoorwaarden aan'', zegt Van Katwijk. Volgens directeur Jacques Eijkens van Malmberg zijn de kortingen voor kleine boekhandelaren niet afgeschaft, maar wel gereduceerd.

Van Katwijk: ``boekhandelaars moeten sinds mei een minimum aantal boeken afnemen om aanspraak te kunnen maken op de kortingen. Ook moesten alle boekhandelaren marktinformatie gaan verstrekken in ruil voor een lager tarief. Kleine boekverkopers houden die informatie niet bij.''

niet integer

Van Katwijk noemt de handelwijze van Malmberg ``niet integer.'' Ook de tussenhandelaren zijn een belemmering voor lagere boekenprijzen. Van Katwijk hoorde van zijn christelijke achterban over ``wurgcontracten'' die zij hadden met educatieve boekenspecialisten als Iddink in Ede en Van Dijk in Kampen. Deze handelaren kopen grote hoveelheden schoolboeken bij de uitgevers en verkopen die in pakketten door aan de middelbare scholen. In de contracten is vastgelegd dat schoolbesturen minstens vier jaar lang hetzelfde schoolboek moeten afnemen.

Ouders & COO wil dat scholen samen met de medezeggenschapsraad prijsbewuster nieuwe boeken gaan kiezen. Volgens een gedragscode die de vereniging in februari aan de minister heeft aangeboden zouden scholen uit twee lesmethoden van verschillende uitgeverijen de goedkoopste moeten kiezen als er kwalitatief weinig verschil is.

Volgens Van Katwijk is het niet zo makkelijk om veranderingen door te voeren. ``Scholen die van een contract afwillen moeten van tussenhandelaren eerst de voorraad boeken afkopen die voor hen is gereserveerd. Het gaat om bedragen van tweehonderd euro per jaar voor gemiddeld tweeduizend leerlingen per school.'' Directeur Hans van der Wind van Van Dijk erkent het bestaan van contracten, maar vindt de naam wurgcontracten niet op zijn plaats. ``Het gaat om flexibele afspraken. Een school die na drie jaar af wil van een verplichting voor het ene vak, kan dat ondervangen door boeken van een ander vak langer af te nemen.''

De Valk van de GEU vraagt zich af wat scholen nu eigenlijk willen. ``Als ze willen dat wij bij hen op de stoep pallets met schoolboeken afleveren, dan vinden wij dat prima. Maar de boeken zijn dan niet gesorteerd in pakketten, die de boekhandelaars nu maken. De vraag is of scholen dat écht willen. Wij hebben als branchvereniging vastgesteld dat wij de boekenpakketten waarvoor ouders 300 tot 500 euro kwijt zijn voor gemiddeld 132 euro verkopen. [Het verschil is voor een klein deel te verklaren door het feit dat in het boekenpakket van 300 à 500 euro woordenboeken zitten die de uitgevers niet leveren, red.]. De rest van de opbrengsten moet dus in de distributie zitten.''

Ouders & COO bezint zich op een volgende stap. Van Katwijk: ``Ik heb uitgerekend dat het maken van een lesmethode wiskunde acht miljoen euro kost. Tel daar voor het onderhoud nog eens 700.000 euro bij. Stel dat er voor alle vakken samen op de middelbare school samen zo'n vijftig lesmethoden bestaan. Het ministerie van onderwijs kan dergelijke bedragen best ophoesten. De uitgeverijen hebben wij dan niet meer nodig.'' Een andere optie: waarom introduceren de schoolmanagers van het voortgezet onderwijs niet het schoolboekensyteem uit het basisonderwijs. De scholen kopen de boeken, de leerlingen gebruiken ze. ``Op die manier dragen scholen naast de inhoudelijke verantwoordelijkheid ook de financiële. Dan is het snel afgelopen met de aanschaf van boeken waarvan de docent maar drie hoofdstukken gebruikt.''

Ouders & COO hoopt dat de Tweede Kamer warm zal lopen voor dit voorstel. In september vindt in de Kamer een hoorzitting plaats over de oorzaken van de gestegen kosten van schoolboeken. De Kamer hoopt zo inzicht te krijgen in het onzichtbare krachtenspel tussen de drie betrokken partijen – de uitgevers, de tussenhandelaren en de schoolbesturen. Want over één ding is iedereen het eens: de kosten die ouders moeten betalen voor een pakket schoolboeken zijn veel te hoog.

De GEU wil binnenkort met de vereniging van schoolmanagers in het voortgezet onderwijs om de tafel. De Valk: ,,De overheid en de ouders willen kwalitatief hoogwaardig onderwijs. Daar horen ook kwalitatief hoogwaardige lesboeken en -schriften bij. Het zijn de scholen die bepalen welke boeken op de boekenlijst terecht komen. Als zij de kosten te hoog vinden worden, dan is dat tegenstrijdig met wat ze doen.''

Intussen lijkt het einde van de oplopende kosten niet in zicht. Vanaf 2006 krijgt het voortgezet onderwijs de vrijheid om in de onderbouw naar eigen goeddunken het onderwijs in te richten. De Valk: ,,Scholen gaan meer in clusters werken. De vakken economie, geschiedenis en aardrijkskunde gaan daardoor meer samenwerken en daar horen nieuwe boeken met nieuwe lesmethoden bij. Het jaar daarop komt er weer een reorganisatie van de Tweede Fase aan. En dan heb je ook nog de ICT. De komende twee jaren komen weer ontzettend veel dure ontwikkelingen op ons af.''

    • Malika El Ayadi