De getraumatiseerde Irakveteraan lijdt in stilte

Tienduizenden Amerikaanse hebben psychische problemen. `Deze jongens wisten dat een moeder met boodschappentas een zelfmoordterrorist kon zijn.' Virtual reality biedt hulp.

Het zijn de verhalen over de oorlog tegen terreur die zelden aandacht krijgen in de Verenigde Staten. De ongeveer 2.100 omgekomen Amerikaanse militairen worden herdacht tijdens demonstraties, hun foto's getoond op televisie en in kranten. De gewonden geëerd, sommigen gedecoreerd tijdens een bezoek aan het Witte Huis. Maar wat gebeurt er met hen die zonder lichamelijk letsel terugkeerden, met de ruim een miljoen Amerikaanse militairen die tot nu toe dienden in Irak en Afghanistan?

John Henry Parker weet het maar al te goed. In zijn huis in een buitenwijk van Sacramento in Californië spreekt hij over de ,,onzichtbare littekens'' van zijn 25-jarige zoon Danny. Over hoe die na negen maanden Afghanistan, waar zijn beste vriend voor zijn ogen werd neergeschoten, thuiskwam als een andere man: in zichzelf gekeerd en met zulke hevige woede-uitbarstingen dat Parker vreesde voor de gezondheid van zijn kleinkinderen en schoondochter.

Danny is niet de enige. Volgens een studie gepubliceerd in het New England Journal of Medicine lijdt 15 tot 17 procent van de Afghanistan- en Irakveteranen aan nachtmerries, hyperventilatie, woede-uitbarstingen, zware depressie en slaaptekort. Het is een zeer conservatieve schatting – gemaakt in het eerste jaar van de oorlogen – van het aantal veteranen dat aan het zogenoemde post-traumatisch stress syndroom (ptss) lijdt. De meeste militairen zijn te trots om hulp te zoeken of bang te worden afgekeurd.

Het besef dat het belangrijk is om ook na de strijd voor de militairen te zorgen, groeit geleidelijk. Het aantal zelfmoorden onder Irak- en Afghanistanveteranen is hoog, het aantal scheidingen onder jonge legerofficieren de laatste drie jaar verdrievoudigd. Steeds vaker wordt bekend dat depressieve oud-militairen hun echtgenotes of anderen vermoorden, of bijvoorbeeld zoals twee weken geleden in Massachusetts gebeurde, hun geweer leegschieten in een volle nachtclub.

Ook zijn veteranen vaker zelfdestructief. Het aandeel Irak- en Afghanistanveteranen dat dakloos raakt is volgens de Nationale Coalitie voor Dakloze Veteranen veel hoger dan bij de Vietnam-oorlog. De alarmbellen gingen rinkelen toen bleek dat de nieuwe veteranen ook veel sneller op straat belanden dan de gemiddeld twaalf jaar na het einde van de Vietnam-oorlog. In totaal zo'n 200.000 oorlogsveteranen leven volgens overheidsgegevens op straat, en eenderde van de daklozen diende ooit in het leger.

In het Naval Medical Center in San Diego probeert psycholoog James Spira samen met het Southern California's Institute for Creative Technology een manier te vinden om de ptss-patiënten te helpen. In zijn kantoor staan een indrukwekkende hoeveelheid computers opgesteld. Wat op het eerste gezicht een videospel lijkt, blijkt een virtual reality-methode waarmee militairen oorlogssituaties `herbeleven'. Het doel is de veteranen te leren zich te ontspannen zodra ze bang worden, verstarren of in paniek raken.

Spira schakelt het programma in. Een doodgewone straat in Irak wordt zichtbaar. Hij voegt geluid toe: de oproep tot gebed van een moskee, Arabisch pratende mannen en vrouwen. Dan opeens, een laag overvliegend vliegtuig. Een auto ontploft. ,,You American pigs'', sist een omstander. Een vrachtauto rijdt langs, de patiënt wordt `beschoten'. Vrouwen gillen, mannen vloeken.

,,Veel mensen hebben een slecht visueel geheugen. Dit soort beelden helpen de herinneringen op te roepen'', vertelt Spira. Het werkt daardoor beter dan gewone therapie, bleek uit een studie met Vietnamveteranen waarvan 70 procent herstelde van ptss. Binnenkort worden aan het programma ook geuren toegevoegd, zoals brandend rubber en brandende lijken, en de tunnelvisie van humvee-chauffeurs. ,,In Irak zijn het naast de jongens die de deuren opentrappen de ondersteunende troepen die gevaar lopen. Zij worden in hun auto's opgeblazen en beschoten'', zegt Spira.

Spira's kalmerende stem en het Aziatisch geïnspireerde watervalletje in de hoek van zijn kamer doen al veel om zijn patiënten te laten ontspannen. Hij leert de militairen daarnaast zenmeditatie, een ongewone methode in de stoere omgeving van het Naval Medical Hospital, waar veel leden van de marines, het elitekorps, worden geholpen.

Hij vertelt verder dat het leger nieuwe rekruten leert zich te ontspannen, en psychologen inzet in Irak om militairen aan het front al hulp te bieden. ,,De beste strijders zijn zij die in staat zijn morgen weer te strijden.'' Al het legerpersoneel moet na terugkeer uit Irak verplicht een geestelijke gezondheidstest ondergaan.

Het is niet genoeg, meent vader Parker. Hij richtte de organisatie Veterans & Family op en geeft via internet advies aan families van veteranen. In zijn handboek op internet waarschuwt hij bijvoorbeeld dat een militair – zelfs als hij niet aan ptss lijdt – zeker zes weken nodig heeft om te acclimatiseren. ,,Vergeet niet, dit zijn jongens die zes, negen, twaalf maanden alert hebben moeten zijn. Die wisten dat iedere moeder met een boodschappentas, ieder kind, iedere lokale kok een zelfmoordterrorist kon zijn. Dus als ze een druk winkelcentrum in moeten, worden ze onrustig. Als ze in een restaurant met de rug naar de andere gasten zitten, raken ze in paniek. Het helpt als je dat als echtgenoot of ouder weet.''

Danny's relatie leed onder zijn trauma. ,,Zijn vrouw Christiane knuffelde hem voortdurend, maar ze realiseerde zich niet dat hij negen maanden lang niemand had aangeraakt. Dan moet je weer wennen aan menselijk contact.'' Zoon Danny, met wie het anderhalf jaar na zijn thuiskomst aanzienlijk beter gaat, vreesde vooral de vragen van onbekenden. ,,Je ziet het aankomen: hoe was het daar en hoeveel motherf... heb je gedood?'' Hij vertelde ze meestal maar wat.

Volgens de publieke opinie in de VS is de thuiskomst aanzienlijk minder zwaar dan bij de Vietnam-oorlog. Toen werden de militairen verantwoordelijk gehouden voor het mislukken van de oorlog. ,,De diepe politieke kloof in het land maakte dat de veteranen werden genegeerd'', zegt arts Matthew Friedman van een aan het ministerie van Veteranenzaken gelieerd centrum voor ptss. ,,Nu beseffen we veel beter dat zij die in Irak en Afghanistan hun leven riskeren, dat doen omdat het hun baan is. Anderen maken het beleid.''

    • Titia Ketelaar