De betovering van de eerste polyfonie

De Utrechtse Domkerk heette gisteren even `Domus Polyphoniae' - Huis der Meerstemmigheid. Die naam kreeg de voormalige kathedraal ter gelegenheid van de opening van het Holland Festival Oude Muziek, dat dit jaar als thema `Tien Eeuwen Polyfonie' heeft.

Er werd op dit openingsconcert meer een bonte staalkaart van de (hoofdzakelijk vocale) polyfonie geboden dan een uitgebalanceerd concertprogramma. Middeleeuws organum naast Bach naast Finse volksmuziek: het leverde soms bijzonder schrille contrasten op.

Bij binnenkomst klonk eenstemmig gregoriaans gezang. ,,In den beginne was er eenstemmigheid'', aldus het festivalprogramma. In elk geval werd er een sterk effect mee voorbereid: toen hierna in O virgo splendens, een anonieme compositie uit de veertiende eeuw, zich plotseling een tweede stem bij de melodie voegde, werd iets van de betovering voelbaar die de eerste meerstemmigheid ooit teweeg moet hebben gebracht.

Het Finse ensemble Me Naiset liet samen met het Russische Toorama horen hoe betrekkelijk `meerstemmige' begrippen als consonant en dissonant eigenlijk zijn. Scherp schurende secundes gelden in hun muziek als een delicatesse die lang moet worden uitgeproefd, terwijl ze in de rest van Europa lange tijd slechts in het voorbijgaan mochten klinken. Krachtig, bijna macho is hun zangstijl - de eerwaarde Bach klonk hierna op het orgel, overigens voortreffelijk bespeeld door Leo van Doeselaar, als een watje. Anders was dat gelukkig in de fuga waarmee het concert werd afgesloten, en waarin alle registers open gingen.

Soms wat taai waren de bijdragen van Ensemble Organum, dat zich onder leiding van Marcel Pérès in de allervroegste meerstemmigheid specialiseert. Mooi, en goed te volgen, is hoe in deze muziek tegen een langgerekte basismelodie haast improvisatorisch een tweede stem wordt gevlochten. Voor zijn bijzondere, wat snikkerige en hese zangstijl ging Pérès onder meer te rade op Corsica en Sardinië. Maar in zijn eigen compositie Mysteria Apocalypsis bleek het maar een kleine stap van poly- naar kakofonie, en verzandde de meerstemmigheid in een grauwe, dissonante brei.

Eén van de hoogtepunten van de Westerse polyfonie is ongetwijfeld het veertigstemmige motet Spem in alium van de Engelse componist Thomas Tallis (ca. 1505-1585). Het projectkoor dat speciaal voor het festival werd opgericht, gaf er een kraakheldere, krachtige uitvoering van. Die toer zal vandaag nog op diverse vrij toegankelijke locaties in de Utrechtse binnenstad worden herhaald. Niet te missen.

Concert: Opening Holland Festival Oude Muziek. Met Ensemble Organum o.l.v. Marcel Pérès, Me Naiset, Toorama, Festivalkoor o.l.v. Adrián Rodriguez Van der Spoel, Schola Trigon en Leo Doeselaar (orgel). Gehoord: 26/8 Domkerk, Utrecht. Info: www.oudemuziek.nl.