Vrije markt ondermijnt Zweeds model

De Zweedse regering wil de accijns op alcohol drastisch verlagen. De prijsverlaging moet een eind maken aan de daling van de verkoop van sterke drank in Zweden waarop de staat het monopolie heeft.

De Systembolaget, de staatsdrankwinkel in Zweden, houdt het midden tussen een apotheek en een `Kijkshop'. In keurige schappen achter glas liggen flessen wijn, cognac, whisky en bier uitgestald – tegen prijzen die dat glas rechtvaardigen. Informatiebrochures waarschuwen voor de risico's van alcoholgebruik, speciale folders zijn er voor onderwerpen als `alcohol bij borstvoeding' en `alcohol en medicijngebruik'.

In een rek staan lijstjes waarop de bestelling kan worden ingevuld. Het lijstje wordt vervolgens – samen met een geldig identificatiebewijs – ingeleverd bij iemand achter de kassa, die even later uit het magazijn met de bestelling terugkeert.

De Zweedse staatsdrankwinkels zijn al meer dan anderhalve eeuw oud. In 1850 besloot een groep mijndirecteuren in Falun, zo'n tweehonderd kilometer ten noordwesten van Stockholm, een slijterij in te richten. Het geld dat ze ermee verdienden kwam ten goede aan de gemeenschap. Tien jaar later werd in heel Zweden een verbod van kracht om thuis drank te stoken en in 1905 nam de Riksdagen, het Zweedse parlement, een wet aan die van de verkoop van wodka een privilege van de staat maakte. In 1919 werd daar het staatsmonopolie op wijnverkoop aan toegevoegd.

De Systembolaget is een typisch voorbeeld van de Zweedse verzorgingsstaat. De winkels laten zien dat de bevolking zich vele tientallen jaren door de overheid heeft laten bemoederen. En hoewel in de afgelopen jaren ook de keerzijde van de staatsbemoeizucht aan het licht is gekomen – zwakzinnigen die zonder toestemming van ouders werden geopereerd, kinderen uit zwakke sociale milieus die bij ouders werden weggehaald – hebben nog steeds veel Zweden het gevoel dat de overheid het beste weet wat goed voor ze is. De Zweden hebben de verantwoordelijkheid voor hun welbevinden in handen gelegd van de staat. Die wordt niet gezien als vijand, maar als beschermer. Individuele vrijheid is ondergeschikt aan een collectief vrijheidsideaal.

De bereidheid in Zweden om fors te betalen voor alle voorzieningen die de overheid voor ze in het leven heeft geroepen is dan ook nog steeds groot – nergens is de inkomstenbelasting zo hoog als in Zweden en er zijn weinig landen waar daarover zo weinig wordt geklaagd.

Ook het staatsmonopolie op alcoholverkoop staat in Zweden nauwelijks ter discussie. De gedachte dat particulieren niet mogen verdienen aan de verkoop van alcohol – de kerngedachte van de Systembolaget – is algemeen geaccepteerd. Het voorkomt dat mensen worden aangezet tot het kopen van alcohol en ook dat winkels proberen alcohol te verkopen aan jongeren. (Vanaf hun twintigste hebben Zweden het recht om alcohol te kopen.)

Maar door Zwedens toetreding tot de Europese Unie in 1995 staat het staatsmonopolie onder druk. In de onderhandelingen voorafgaand aan het EU-lidmaatschap stond de Zweedse regering erop dat het monopolie gehandhaafd zou blijven. In 1994 stemde de Europese Commissie daarmee in. Maar de druk bleef gehandhaafd totdat drie jaar later ook het Europese Hof van Justitie in Luxemburg, om een uitspraak gevraagd nadat een Zweedse kruidenier was gearresteerd omdat hij openlijk alcohol verkocht, het monopolie accepteerde.

Toenmalig minister van Sociale Zaken, Margot Wallström (tegenwoordig vice-voorzitter van de Europese Commissie), was tevreden. Al voor de uitspraak had ze laten weten dat de verkoop van alcoholhoudende dranken nooit zou worden vrijgegeven, omdat dat zou leiden tot meer consumptie, en dus ook tot meer misbruik, met allerlei schadelijke gevolgen voor de samenleving.

Het monopolie bleef, maar Europa bleef knagen. Het karige rantsoen aan alcoholische dranken dat Zweden na een bezoek aan het buitenland – waar drank veel goedkoper is – mochten invoeren, ging in 2004 op de helling. Sinds 1 januari van dat jaar mag een Zweed tien liter sterke drank, negentig liter wijn en 110 liter bier de grens over slepen. Daarvan wordt zó gretig gebruikgemaakt, dat de verkoop in de Systembolaget vorig jaar met 13 procent is gedaald. Op veel plaatsen worden speciale alcoholreizen georganiseerd, waarop massaal drank wordt ingeslagen.

De overheid wil daarom de accijns op alcohol drastisch te verlagen. Nu betaalt een Zweed nog 19,30 euro accijns voor een liter sterke drank (in Nederland is dat 6,20 euro) en 81 eurocent voor een liter bier (in Nederland 25 eurocent).

Ook al maken ze gretig gebruik van de Europese richtlijn, toch zien veel Zweden de Brusselse bemoeienis met lede ogen aan. Ze houden er niet van als `het Zweedse model', zoals ze hun verzorgingssstaat trots noemen, ter discussie wordt gesteld. Laat de staat maar een oogje in het zeil houden.