Stoomlocomotief dendert langs in de nacht

De eerste foto van de tentoonstelling Steam, Steel & Stars in het Amsterdamse foto-instituut FOAM is er een van de fotograaf zelf, O. Winston Link. En het is meteen duidelijk: dit is geen fotograaf die de straat op gaat om zoiets als `het beslissende moment' te vangen, maar een die weinig aan het toeval overlaat. Samen met een assistent staat Link op de foto, niet alleen met een paar grote camera's maar ook met een batterij lampen in vele soorten en maten.

De foto dateert uit de tweede helft van de jaren vijftig van de twintigste eeuw toen O. Winston Link (1914-2001) de stoomlocomotieven van de Norfolk Western Railway in Staunton, Virginia fotografeerde. Deze spoorwegmaatschappij was toen de enige in de Verenigde Staten die nog met stoomlocomotieven reed, de reusachtige machines die een eeuw eerder zo belangrijk waren geweest voor de onderwerping van het Wilde Westen, maar die werden verdrongen door diesel- en elektrische treinen. O. Winston Link was een commerciële fotograaf die al als kleuter in de ban raakte van stoomlocomotieven. In 1956 besloot hij de laatste, nog rijdende voorwerpen van zijn levenslange liefde te fotograferen.

Met zijn foto's van locomotieven haalde O. Winston Link zijn grootste artistieke succes. Na zijn dood verdiende hij er zelfs een eigen museum mee in een oud station van de Norfolk & Western-spoorwegmaatschappij in Roanoke, Virginia. Terecht, want stuk voor stuk zijn Links foto's van stoomlocomotieven briljante wonderen.

Het wonder van Links foto's is dat ze tegelijkertijd echt en onecht zijn. Onbetwist echt zijn de stoomlocomotieven en de wagons die volgens de toelichting bij de foto's in FOAM zelfs gewoon volgens dienstregeling reden, zoals ze vermoedelijk al jaren deden. De onechtheid komt doordat Link ze 's nachts fotografeerde, met flitslicht. Hierdoor lichten de locomotieven met hun witte rookpluimen fel op tegen een donkere achtergrond en lijkt het alsof Link een modelspoorbaan fotografeerde in plaats van bijvoorbeeld een echte Y6b 2175-locomotief die door een kloof in Lithia rijdt.

Hoe belangrijk het nachtelijke flitslicht is voor Link is goed te zien aan de foto's die hij overdag maakte. Die zijn goed, maar ook veel gewoner, omdat ze alleen maar de echte wereld laten zien. Ze ontberen de betovering van de nachtfoto's, waarvan de onechtheid vaak wordt beklemtoond doordat er mensen op zijn te zien die zich bezighouden met ongebruikelijke nachtelijke activiteiten. Zo zitten op één nachtfoto drie vrouwen op de rand van een zwembad, alsof ze genieten van de zon, terwijl op de donkere achtergrond een trein voorbijflitst. Op een andere foto spelen jongens in een rivier, ook niet iets dat een normaal mens in het nachtelijke duister doet.

Al Links foto's van locomotieven zijn zorgvuldig geënsceneerd. Met de dienstregeling van de Norfolk Western Railway in de hand creëerde hij zelf zijn `beslissende momenten', soms met behulp van 42 flitslichten, zoals bij de foto van de drive-in-bioscoop waar een trein voorbij dendert. Carravaggio-achtige composities met een schitterend clair-obscur waren het resultaat.

Tentoonstelling: Steam, Steel & Stars: O. Winston Link. T/m 28 sept. in FOAM, Keizersgracht 609 Amsteredam. Geopend: dagelijks 10-17 u., do & vr 10-21u. Inl. www.foam.nl, 020-5516 500. Prijs boek: €32,50.

    • Bernard Hulsman