Radicale visie uit Duitsland

De belastingheffing is opeens een topthema in de Duitse verkiezingsstrijd. De kandidate voor het bondskanselierschap voor de CDU, Angela Merkel, zette het debat op scherp door de fiscale coryfee Paul Kirchhof in haar schaduwkabinet op te nemen. Hij is al bekend als rechter, wetenschapper en bedrijfsbestuurder, maar nog niet als politicus. Als hoogste rechter begrensde hij de hebzucht van de belastingdienst, als staatsrechtgeleerde acht hij de staat inclusief de fiscus dienstbaar aan de religie en als nieuwbakken politicus propageert hij de vlaktaks. Als het aan Merkel ligt, is hij straks haar minister van Financiën.

Met het opnemen van de partijloze Kirchhof (1943) in haar schaduwkabinet (Kompetenzteam) heeft Merkel een riskante, moedige beslissing genomen. Het kan de genadeslag zijn voor de zittende bondskanselier Schröder; het kan ook zijn dat ze haar eigen, uitstekende kansen bij de verkiezingen op 18 september hiermee om zeep helpt. Kirchhof is een kleurrijke figuur die weinig op heeft met belastingen. Hij gruwt niet alleen van de hoogoplopende tarieven, maar ook van de 418 Duitse aftrekposten en belastingsubsidies. Door die zonder enige uitzondering te schrappen, bespaart hij 240 miljard euro. Zo komt hij tot een uniform voor iedereen geldend tarief (vlaktaks) van 25 procent, te betalen vanaf 10.000 euro aan inkomsten. Met een belastingaangifte ben je binnen tien minuten klaar. In de winstbelastingen wil Kirchhof onroerend goed jaarlijks fiscaal afrekenen tegen de werkelijke waarde, ongeveer wat het kabinet-Balkenende II ook wil. Ook ondernemingen zouden dan in Duitsland 25 procent belasting betalen (tegen 26,9 procent in de Nederlandse kabinetsplannen).

Met zijn radicale insteek zorgt Kirchhof voor onrust in de CDU. Voor die partij is het terugbrengen van het toptarief van 42 naar 39 procent al heel wat. Duitsers zijn gehecht aan hun aftrekposten zoals die voor het eigen huis. Bovendien wil Kirchhof de BTW verlagen terwijl de CDU het tarief juist van 16 naar 18 procent wil optrekken. (Het Nederlandse tarief is 19 procent). Het weekblad Der Spiegel karakteriseerde de partijloze Kirchhof deze week als een anti-politicus. Hij is eerlijk en charmant, gaat serieus op elke vraag in, is glashelder in zijn opvattingen, blijft recht door zee en doet niet aan compromissen. Als echte familieman staat hij op de bres voor het (hetero)huwelijk en oude waarden en tradities, waardoor hij de harten van veel Duitsers zal winnen.

Dat deed hij eerder als lid van het Bundesverfassungsgericht, het Duitse constitutionele hof waar hij elf jaar deel van uitmaakte. Kirchhof oordeelde het ongrondwettig dat de Duitse fiscus meer dat 50 procent van iemands inkomen kon wegbelasten. Hij beriep zich daarbij op een belofte van Frederik de Grote (1712-1786). De Duitse regering moest door dat arrest inderhaast de toptarieven van de inkomstenbelasting omlaag brengen. Dat kostte de toenmalige minister van Financiën Oskar Lafontaine (SPD, nu Die Linkspartei) 22,5 miljard mark (circa 10 miljard euro).

Zeker zo ingrijpend was een door Kirchhof geschreven arrest over de kinderaftrek. Hij ziet het als een grondwettelijke taak van de staat om ouders financieel te steunen bij het grootbrengen van hun kinderen. Die plicht had de regering naar het oordeel van de rechters verzaakt, waarop zij zelf een belastingvrij bedrag per kind vaststelden. Dat zou gelden als de wetgever niet op heel korte termijn de wet in de door het hof gewenste zin zou bijbuigen.

Ook hier verlegden de rechters een miljardenstroom aan belastinggeld. Op deze manier had nog geen Duitse rechter zich de taak van de wetgever toegeëigend. In Nederlandse verhoudingen zou een dergelijk ingrijpen helemaal ondenkbaar zijn. Dat komt vooral doordat de Hoge Raad de nationale wetten niet aan de Grondwet mag toetsen en wordt benoemd op basis van juridische kwaliteiten terwijl in Duitsland ook de politieke kleur meetelt.

Paul Kirchhof wordt alom als een beminnelijk mens gewaardeerd. Als debater kunnen weinigen tegen hem op. Als hij als rechter al krachtig ingreep in de belastingwetten, zou hij dan als wetgever opeens een angsthaas zijn? Angela Merkel zal haar handen vol krijgen aan de rechtlijnige belastingexpert, ook al conformeert die zich nu aan het fiscaal weinig ambitieuze verkiezingsprogramma van de CDU. De kandidaat-bondskanselier prijst Kirchhof in één moeite door als veelbelovend politicus én als principieel visionair. Veel commentatoren vinden die combinatie onbestaanbaar. En dus speculeren de Duitse media over de vraag of Kirchhof inderdaad de beloofde ministerspost krijgt of meer een partij-ideoloog aan de zijlijn wordt. In beide gevallen zal, als de christen-democraten winnen, Duitsland omslaan van een links georiënteerde, ideologische belastingpolitiek met een verfijnd herverdelend stelsel naar een ingetogener rechts-ideologische versie. Voor de meer pragmatische Nederlandse aanpak lijkt geen plaats.

Met de keuze voor Kirchhof heeft Merkel kleur bekend. Kirchhof levert niet in de eerste plaats een nieuw belastingsysteem als wel een compleet ander maatschappijmodel dat doet denken aan de benadering van de voormalige Amerikaanse president Ronald Reagan (van 1981 tot 1989). De christelijke religie staat centraal; de staat drapeert zich daaromheen. En dat met uiterste terughoudendheid, zoals blijkt uit de uitgeklede belastingwetgeving die Kirchhof voor ogen staat. In een traktaat over het christendom als voedingsbodem voor de vrijheid beschrijft hij als de voornaamste taak voor het recht het waarborgen en bevorderen van de religieuze ontplooiing van zijn burgers. Gelet op de religieuze wortels van Duitsland en Europa, komen daarbij alleen christelijke waarden in beeld. Daarbij krijgt de keizer wat des keizers is, maar dat is als het aan Kirchhof ligt niet zo veel.