Guillotine bij ondergaande zon

Regisseur Marc Rothemund verfilmde de laatste dagen van de Duitse oorlogsheldin Sophie Scholl. Het is nog zo dichtbij, lijkt zijn film te zeggen.

22.835 dagen geleden was het donderdag 18 februari 1943. Scheen de zon toen? Februari is geen vrolijke maand. In De Bilt liet de zon zich die dag niet zien. In München was het wisselend bewolkt. Sophie Scholl ziet het als ze die morgen samen met haar broer Hans het achterhuis van de Franz Josephstrasse 13 verlaat. De zon weet in de film Die letzten Tage net een kleine felle straal langs een enorme wolk vandaan te zenden.

Zou Marc Rothemund voor deze scène in zijn film de hulp van de Deutsche Wetterdienst hebben ingeroepen? Of is dat overdreven, voor een speelfilm? Hij laat haar even naar boven kijken als ze naar de universiteit gaat om daar pamfletten van de verzetsgroep Die Weisse Rose te verspreiden. Veel mensen letten even op het weer als ze hun huis verlaten. Er zijn in dit geval meer aanwijzingen dat Sophie een mens was. Op 17 februari 1943 zien we haar in de film een brief schrijven over het Forellen Quintet van Schubert. `Je kunt de Lüfte en Düfte horen.'

In haar dagboeken zal ze ook over het weer geschreven hebben, zoals dagboekschrijvers dat nu eenmaal doen. ,,De zon schijnt, de hemel is diep-blauw, er waait een heerlijke wind'', schreef Anne Frank op 12 februari 1944 aan Kitty. Sophie Scholl was toen al dood. Op 22 februari 1943 werd ze onthoofd. Als ze naar de guillotine loopt, zien we de zon net ondergaan.

Sophie Scholl staat te boek als een van de weinige helden die de recente Duitse geschiedenis heeft voortgebracht. Op 18 februari 1943 werd ze gearresteerd nadat ze een stapel pamfletten vanaf de balustrade naar beneden had laten dwarrelen. `De dag van de afrekening is aangebroken', stond er onder meer in te lezen. `De afrekening van de Duitse jeugd met de meest verfoeilijke tirannie die ons volk ooit heeft moeten dulden. In naam van het hele Duitse volk eisen wij van Adolf Hitler onze persoonlijke vrijheid terug, het kostbaarste goed van de Duitsers, dat hij ons op een verachtelijke manier afhandig heeft gemaakt.'

Die letzten Tage is niet de eerste film die over haar is gemaakt. In 1982 regisseerde Michael Verhoeven Die weisse Rose, in hetzelfde jaar maakte Percy Adlon Fünf letzte Tage. Daarvoor waren er al een opera en talloze boeken, waarvan het bekendste Die weisse Rose van Sophie's zusje Inge Scholl is. Straten, scholen en prijzen zijn naar haar en haar broer vernoemd. Marc Rothemund maakt in zijn film gebruik van nieuwe bronnen. In 1990 doken in de archieven van de Stasi in de DDR de verslagen op van de verhoren van gearresteerde leden van de groep. Voor de dialogen in Die letzten Tage is uit deze verslagen geput. De film bestaat voor een groot deel uit de gesprekken tussen Scholl en haar ondervrager Robert Mohr, die eerst probeert haar te laten bekennen en vervolgens haar wil laten inzien dat haar standpunten verwerpelijk zijn. Rothemund is erin geslaagd de verhoren spannend te filmen, als een wedstrijd, ook al wint Scholl elk punt. Game, set and match Miss Scholl.

Toen ik de film zag, werd er af en toe gegniffeld om de punten die Sophie scoort. En inderdaad, ze zijn nogal van dik hout zaagt men planken. Individuele vrijheid gaat boven alles, joden zijn ook mensen, dat soort zinnen. Maar wat moet je dan? Het zijn punten die keer op keer gemaakt moeten worden, alsof er elke generatie weer een film over een Sophie Scholl nodig is.

Die letzten Tage bestaat zeker voor een kwart uit close-ups van Julia Jentsch, de actrice die Scholl gestalte geeft, en die tijdens de opnames van de film 's avonds Antigone speelde en overdag Scholl. Haar brede gezicht is onverzettelijk zacht. Een van de beste scènes uit de film is die waarin Scholl naar de wc gaat. Ze heeft dan, in het tweede verhoor, eindelijk toegegeven dat ze gedaan heeft wat haar wordt voorgehouden. Mohr laat haar de bekentenis van haar broer zien. Ja, ik heb het gedaan, zegt ze dan. `En ik ben er trots op.' Meteen wil ze naar de wc. Het mag niet. Ze vraagt het nog een keer en ze wordt erheen gebracht. Eindelijk alleen. Ze gaat niet naar de wc, ze geeft niet over, ze huilt niet. Ze kijkt in de spiegel. Het is of ze zichzelf zoekt, of ze wil weten hoe iemand in haar situatie eruitziet. Het is een ideaal moment voor de toeschouwer om zich af te vragen hoe hij in haar omstandigheden gehandeld zou hebben. Het is ook een ideaal moment om de kracht en de zwakte van het medium film te erkennen. In de spiegel ziet Scholl plotseling wat wij al die tijd al gezien hebben – haar gezicht. Zij schrikt van die buitenkant, en wij eigenlijk ook, want meer zit er voor ons niet in. Film is illusie. Scholl kan niet uit haar lichaam kruipen en wij er niet in. Tot slot van de scène trekt Scholl een speldje uit haar haar. Minder vermomming. Rothemund kan aan de buitenkant voor meer vermomming zorgen, en gelukkig doet hij dat heel goed. Hij kan de zon doen schijnen of voor regen zorgen, de omgeving met Scholl laten meetrillen of juist contrasteren.

Opleving

Die letzten Tage werd in februari van dit jaar op het filmfestival van Berlijn met een Zilveren Beer bekroond en viel ook bij de Duitse Oscars in de prijzen. Met titels als Gegen die Wand, Goodbye Lenin! was er al een opleving van de Duitse film begonnen. Die Letzten Tage is vooral te vergelijken met Der Untergang, de film van Oliver Hirschbiegel over de laatste dagen van Hitler die vorig jaar ook in de Nederlandse bioscoop een hit was. De film van Rothemund lijkt wel een antwoord op de film van Hirschbiegel. De overeenkomst gaat verder dan het onderwerp. Het gaat ook om de methode.

Beide films maken een uitsnede uit het verleden. De periodes die ze beslaan zijn zo kort – in Die Letzten Tage gaat het om zes dagen, in Der Untergang om zeventien – dat het lijkt of we die helemaal te zien krijgen. Een film die vijf jaar of vijf decennia beslaat geeft die indruk niet. De gekozen periode speelt zich bovendien vrijwel geheel op één locatie af, in Der Untergang Hitlers bunker in Berlijn, in Die letzten Tage de gevangenis. Zo ontstaat een soort eenheid van tijd en plaats die documentair aandoet, of het werkelijk 22 februari 1943 is of 20 april 1945.

Het is een methode die tegenwoordig wel vaker voor historische speelfilms wordt gekozen. Zelfs een film als Last Days van de Amerikaanse cineast Gus van Sant lijkt erin te passen. De regisseurs doen afstand van het geijkte stramien van opkomst en ondergang, van een doorlopend verhaal, om zodoende tot een verklaring te komen. Duiden is minder belangrijk dan tonen wie es eigentlich gewesen ist. We kunnen dan wel niet in het hoofd van iemand anders kruipen, we kunnen wel zien wat hij gezien heeft. Al was het maar dat de zon scheen. Of misschien wel juist dat de zon scheen. Er is niets dat je zo in een ander hier en nu kan doen belanden als het weer, de Lüfte en de Düfte.

Er zijn ook verschillen tussen de films. Der Untergang lijkt gevuld met zoveel mogelijk historische details, als om de afstand tussen toen en nu te onderstrepen. Die letzten Tage is juist een beetje vaag, als om die afstand op te heffen. Het is al zo lang geleden, zegt de ene. Het is nog zo dichtbij, zegt de ander. Rothemund ging een keer naar een café met zijn acteurs in kostuum en niemand die vreemd opkeek. Ook de kantoren van de Gestapo en het interieur van huize Scholl zouden met een beetje goede wil nu nog kunnen bestaan. Sophie smeert brood met jam in een keuken en je zou zo naast haar kunnen gaan zitten.

De aanpak van de acteurs is eveneens verschillend. Rothemund liet Sophie Scholl expres niet met een Schwabisch accent spreken, terwijl Bruno Ganz juist veel moeite heeft gedaan om zich de stem van Hitler eigen te maken. Ook in gebaar schijnt Jentsch Scholl niet te imiteren, terwijl Ganz duidelijk zijn best heeft gedaan op Hitlers mimiek. Je zou daardoor kunnen zeggen dat Rothemund in Die letzten Tage eerder een algemeen beeld van Zivilcourage heeft willen geven en Der Untergang een specifiek beeld van het kwaad. Sophie zou zo weer in verzet kunnen komen, als het nodig is, Hitler komt nooit meer terug. Rothemund is iets geserreerder dan Hirschbiegel, hij heeft niet alle registers opengetrokken. Der Untergang is om zo te zeggen een Hollywoodfilm en Die Letzte Tage niet, ook al nemen beide films soms een loopje met de feiten. Soms is het verschil subtiel. Julia Jentsch lijkt bijvoorbeeld nogal op Sophie Scholl, maar nou net niet op de foto van haar die bij de aftiteling te zien is.

Hakblok

In beide films sterven de personages buiten beeld. Die letzten Tage eindigt als Sophie haar hoofd op het hakblok heeft gelegd. De geluidsband loopt nog even door, we horen de bijl vallen, maar het beeld is dan zwart. In Der Untergang sterven Hitler en Eva Braun achter gesloten deuren en zwenkt de camera weg als Goebbels zijn pistool op zijn vrouw richt en daarna de hand aan zichzelf slaat. Het zijn hier niet de films die verschillen, maar de reacties erop. Over de buiten beeld gehouden dood van Hitler wond Wim Wenders zich bijvoorbeeld op in Die Zeit. Over het buiten beeld houden van de dood van Scholl zal wel niemand zich druk maken. Zij verdient meer respect dan hij.

Dat voert naar nog een overeenkomst tussen Die letzten Tage en Der Untergang, een onaangename. Der Untergang ging niet zover dat Hitler er de hoofdpersoon van is. Die eer valt zijn secretaresse Traudl Junge te beurt. Het is door haar grote naïeve ogen – Alexandra Maria Lara lijkt erom gecast – dat we de gebeurtenissen in de bunker volgen. Aan het eind van de film komt de echte Traudl Junge even in beeld. Ze vertelt dat ze vlak na de oorlog van mening was dat ze zich haar gedrag niet hoefde aan te rekenen. Ze was jong, ze was onschuldig, ze kon niet weten. Tot ze een keer door de Franz Josephstrasse liep en een gedenkteken voor Sophie Scholl ontdekte. ,,Ik zag dat ze ongeveer net zo oud was als ik en dat ze was geëxecuteerd in hetzelfde jaar dat ik bij Hitler kwam. Op dat moment realiseerde ik me dat jeugd geen excuus was.''

De cirkel is rond, en ronder dan je hem zou wensen. Het is alsof deze zware geschiedenis, zowel in de bunker in Berlijn als in de gevangenis in München, alleen nog door de ogen van een jonge vrouw kan worden gezien. Waarom is er nooit een film gemaakt over een ander lid van Die weisse Rose? Waarom is het nooit Hans, anders dan Sophie niet alleen uitdeler maar ook een van de schrijvers van de pamfletten? Is het van een meisje makkelijker een legende te maken? Haar naïviteit zal beter te pruimen zijn. De wat kinderlijke antwoorden van Sophie zouden uit de mond van een man misschien niet tot gegniffel maar tot gelach aanleiding geven. En het contrast is natuurlijk groter. Een jong meisje, wat is er mooier en zachter, haar weerstand des te opmerkelijker, haar passiviteit makkelijk te vergeven, haar vernietiging onvergeeflijker. Het verzet, de vervolgden en de vervolgers kijken nu allemaal met de ogen van een meisje. Anne Frank, Sophie Scholl, Traudl Junge. Alleen het kwaad heeft nog het gezicht van een man.

`Die letzten Tage' gaat in première op 15 september. `Der Untergang' is te koop en te huur in de videotheek.1

Rectificatie / Gerectificeerd

De film over Sophie Scholl , Die letzten Tage, beschreven in het artikel Guillotine bij ondergaande zon (26 augustus, pagina 21), wordt in Nederland uitgebracht onder de titel Sophie Scholl.

    • Bianca Stigter