Grondwet Irak: `tikkende tijdbom'

Andermaal verliep gisteren een deadline voor de nieuwe Iraakse grondwet. Sunnitisch verzet tegen het federale Irak, zoals de Koerden en shi'ieten dat willen, vormt het grootste struikelblok.

Na een eerste uitstel van een week, en vervolgens nog eens van drie dagen, hebben de makers van de Iraakse grondwet nog steeds geen consensus bereikt over de tekst. Gisteren kwam en ging een nieuwe deadline. De onderhandelaars namen nog een dag de tijd.

Premier Ibrahim Jaafari bagatelliseerde gisteren de herhaalde inbreuk op de tijdelijke grondwet, die 15 augustus als uiterste termijn stelt. Nooit eerder in de geschiedenis is in zo korte tijd en onder zo moeilijke omstandigheden een grondwet opgesteld, zei de shi'itische president. ,,En zelfs als we vertraging hebben opgelopen, is dat nodig, want we moeten onze sunnitische broeders overreden'' het document te accepteren.

Sunnitische vertegenwoordigers zijn fel tegen het ontwerp, een vergelijk van de shi'ieten en de Koerden, de bovenliggende gemeenschappen sinds de val van Saddam Hussein. Met name de federale toekomst van Irak bevalt de sunnieten allerminst, en dat hebben ze in nietsverhullende taal duidelijk gemaakt. ,,Een tijdbom die in het gezicht van het Iraakse volk zal exploderen'', noemde chefonderhandelaar Saleh al-Mutlaq de tekst.

De sunnieten, die de dienst uitmaakten in Saddams centraal gedicteerde Irak, zijn bang uiteindelijk verarmd in hun grondstoffenloze middendeel van het land achter te blijven, terwijl Koerden en shi'ieten in quasi-onafhankelijke staatjes in het noorden en het zuiden feest vieren met de olierijkdom.

Het zag er de afgelopen dagen even naar uit dat de shi'itische en Koerdische onderhandelaars die de huidige tekst hebben opgesteld, hun pogingen wilden staken om de sunnieten op de een of andere manier over te halen met de conceptgrondwet in te stemmen.

De shi'itische voorzitter van de grondwetgevende commissie, Humam Hamoudi, vond dinsdag dat het nu maar gedaan moest zijn met onderhandelen en dat de huidige tekst aan het volk moest worden voorgelegd. De tijdelijke grondwet meldt dat er uiterlijk 15 oktober een referendum over de grondwet moet worden gehouden.

De sunnitische onderhandelaars die zoveel bezwaar maakten tegen het concept waren immers in juni van buiten het parlement bij zijn commissie betrokken, zei Hamoudi. Daarom waren ze ,,niet representatief'' voor de sunnieten in het algemeen. De sunnieten moesten hun mening maar in het referendum geven, zei hij.

Ook een uitspraak van de Amerikaanse president Bush wees in die richting: ,,Dit gepraat over sunnieten die in opstand komen. Ik bedoel, de sunnieten moeten een keuze maken. Willen ze leven in een maatschappij die vrij is, of willen ze te midden van geweld leven?'' zei hij dinsdag in Idaho.

Later klonken er andere geluiden. [Vervolg GRONDWET: pagina 5]

GRONDWET

Laatste poging sunnieten aan boord te houden

[Vervolg van pagina 1] De Amerikaanse ambassadeur in Bagdad, Zamay Khalilzad, zei dat alles op alles moest worden gezet om de sunnieten ertoe te bewegen de nieuwe grondwet te accepteren. De Iraakse president Jalal Talabani, zelf een Koerdenleider, onderstreepte dat de grondwet de belangen van allen, niet alleen van bepaalde groepen, moet uitdrukken. Stabiliteit in het land hangt af van harmonie tussen de verschillende gemeenschappen, zei hij. Die kan niet worden bereikt ,,door de verschillen te verankeren''.

Er zijn verscheidene goede redenen voor de Iraakse leiders om een uiterste inspanning te leveren de sunnieten over te halen de grondwet te aanvaarden. Een daarvan is dat volgens de tijdelijke grondwet de nieuwe constitutie behalve door een meerderheid van alle kiezers ook door tweederden meerderheden in drie of meer van de 18 provincies kan worden afgestemd. Die clausule is indertijd – tegen de zin van de machtige shi'itische grootayatollah Ali Sistani – ingebracht op verzoek van de Koerden. Deze wilden de mogelijkheid hebben de grondwet te verwerpen als ze geen autonoom Koerdistan loskregen van de shi'ieten, die immers een meerderheid van 60 procent van de bevolking vormen (tegen zo'n 20 procent Koerden en 20 procent sunnieten).

In de tussentijd zijn de gevestigde shi'itische partijen óók de voordelen gaan inzien van een federale structuur met de grootst mogelijke eigen vrijheid en de minste kans op een nieuwe dictator. Maar waar toen niemand aan dacht, is dat ook de sunnieten drie provincies domineren. Dus zij hebben op 15 oktober of daaromtrent eveneens de mogelijkheid de grondwet naar de prullenbak te verwijzen.

En verder leeft er diepe bezorgdheid dat als de sunnieten niet binnenboord kunnen worden gebracht, hun steun voor de eveneens sunnitische opstandelingen alleen maar zal toenemen. Aan het begin van de zomer werden onder zware Amerikaanse druk juist extra sunnitische onderhandelaars naar het grondwetgevende proces gehaald (die Hamoudi dinsdag als niet-representatief afdeed) om de sunnieten bij de toekomst van het land te betrekken. Op die manier zouden ze er belang bij krijgen zich van de rebellen af te keren.

Het dagelijkse, niet-aflatende geweld vormt een immens probleem in Irak. Niet alleen zijn er bij de aanvallen al tienduizenden doden gevallen. De wederopbouw van het land na een opeenvolging van oorlogen en twaalf jaar internationale sancties komt maar moeizaam op gang omdat een aanzienlijk deel van het beschikbare geld aan veiligheidsmaatregelen moet worden besteed.

Het leek vanmiddag onwaarschijnlijk dat er op korte termijn nog een compromis over de grondwet kon worden bereikt. De sunnieten zouden nu hebben voorgesteld wel de Koerden volledige federale status te geven – die hebben ze immers de facto al sinds hun opstand van 1991 tegen Saddam Husseins bewind. De rest van het land zou zich dan moeten beperken tot een zekere decentralisatie. Een ander idee was de kwestie van autonomie voor andere delen van het land over te laten aan het nieuwe parlement dat volgens de tijdelijke grondwet voor 15 december moet worden gekozen. Maar er waren geen aanwijzingen dat de shiieten daarmee zouden willen instemmen.

Vannacht verloopt de volgende deadline.

    • Carolien Roelants