Geestdrift voor de doodstraf

Deze veroordeelde zal sterven aan de galg, die een meter of veertig verder staat. `Hij liep wat moeizaam met zijn gebonden armen, maar in stevige tred. Bij iedere stap danste de haarlok op zijn schedel op en neer, spanden zijn spieren zich terwijl zijn voeten tegen het natte grind drukten. En eenmaal stapte hij iets opzij om een plas te ontwijken. Tot op dat moment had ik er nooit bij stilgestaan wat het betekent, een mens te vernietigen die gezond is en bij zijn volle bewustzijn. Toen de gevangene opzij stapte, zag ik het geheim, het onzegbaar verkeerde van het afsnijden van een leven in volle bloei.' Aldus George Orwell in A Hanging, het verslag van zo'n executie. Geschreven in 1931. `Deze man was zo levend als wij. Alle organen van zijn lichaam werkten. (...) Hij en wij waren een gezelschap mannen die samen wandelden, dezelfde wereld zagen, hoorden, voelden, begrepen; en binnen twee minuten, met een plotselinge ruk, zou een van ons er niet meer zijn – een brein minder, een wereld minder.'

Hoe de voltrekking van het doodvonnis verloopt, is ettelijke malen beschreven. Er is wereldliteratuur van gemaakt. Ivan Toergenjev beschrijft de openbare onthoofding van de veelvoudige moordenaar Troppmann. Tot het laatst toe heeft hij ontkend, maar het mag niet baten. De bewijzen zijn overweldigend. Hij beklimt de ladder naar het schavot. `Van links en rechts stortten zich twee mannen op hem, als spinnen op een vlieg.' Met zorgvuldig uitgekiend rechtskundig ritueel gaat zijn hoofd eraf. `U zult misschien willen weten wat voor geluid de guillotine maakt', schrijft Toergenjev. `Het is alsof een reusachtig ondier zijn keel schraapt.' Hij is overtuigd, fanatiek tegen de doodstraf. `Met welk recht vindt dit alles plaats? Hoe kan men zo'n schandelijke routine tolereren?' Dat is in 1870.

In 1952 zag ik de film van André Cayatte, Nous sommes tous des assassins. Daarin wordt iemand ter dood veroordeeld. Hij zit in zijn cel. Dan komt de gang van de gevangenis in beeld. Op kousenvoeten sluipen de cipiers, of de dienaren van het recht naar de celdeur om hem volstrekt onverwacht te overvallen en hem naar de plaats van de executie te voeren. Die sluiptocht is het enige dat ik van de film heb onthouden. Altijd zijn het die verachtelijke bijverschijnselen waardoor je pas goed beseft wat een doodstraf betekent.

Een jaar later had ik mijn intrede in de journalistiek gemaakt. Wegens atoomspionage werd het echtpaar Ethel en Jules Rosenberg ter dood veroordeeld. Het vonnis werd op de elektrische stoel voltrokken. Daarbij waren journalisten van de grote persbureaus, Reuter, United Press en Associated Press aanwezig. Allemaal schreven ze een gedetailleerd verslag. Ethel bood de meeste weerstand. Er waren verscheidene stroomstoten nodig om haar dood te maken. Elektrocutie betekent inwendige verbranding. `Rook kwam uit haar oren', schreven de verslaggevers.

In 1960 werkte ik bij een krant in Johnstown, Pennsylvania. Caryl Chessman, bijgenaamd the red light bandit was aan zijn laatste dagen bezig. Nadat hij elf jaar in de gevangenis had gezeten en daar zijn rechtenstudie had voltooid, moest hij toch naar de gaskamer. Ik schreef een stukje waarin ik uitlegde dat ik ertegen was, en waarom. Zelden zoveel woedende reacties gekregen. Let him fry! riep op straat geestdriftig een mevrouw die dacht dat ze in Californië de elektrische stoel gebruikten. Laat hem braden.

Inmiddels gaat het allemaal veel menselijker toe. Alleen in minder beschaafde landen schieten ze de veroordeelde nog dood, of hakken of snijden zijn hoofd eraf. Ophangen is ook gênant en ouderwets. Als we het in ons westen nog doen, dan per injectie. Het resultaat is hetzelfde, de voorbereidingen zijn dat ook, voor degene die het treft moet het allemaal even beestachtig zijn, maar voor de beulen is het werk heel wat – ja, wat? – geruststellender geworden, zou ik zeggen. Meer dokter dan slager. Zo zal, als er niets tussen komt, op 14 september Frances Newton zich in Texas onder definitieve doktersbehandeling moeten stellen. Lees over haar lot het artikel van Ton Vriens in het Zaterdags Bijvoegsel van vorige week.

Vaak is er op de rechtsgang die tot de doodstraf voert van alles aan te merken, wat dan pas ontdekt wordt als het te laat is. Welk lot de verdachte zal treffen, hangt ook van de advocaat af, zoals de praktijk onomstotelijk bewijst. DNA-onderzoek heeft wel veel noodlottige fouten voorkomen, maar daarmee is er nog geen zekerheid dat in iedere moordzaak DNA-onderzoek wordt toegepast. Daar gaat dit stukje niet over. Het is de onmenselijkheid, de barbaarsheid en de absurditeit van de doodstraf zelf. Als illustratie bij het verslag van Vriens dient onder andere een foto van de executiekamer `met links de douche waar de veroordeelde voor de laatste keer wordt gewassen en een stel nieuwe kleren krijgt'.

De laatste tijd neemt in Nederland de geestdrift voor de doodstraf weer toe. De neiging houdt min of meer gelijke tred met de hang naar openbaarheid van het particuliere leven. Na Big Brother hebben of krijgen we de spermashow en de geboorteshow. Ligt het dan niet in de lijn van de ontwikkeling dat we, niet hier maar om te beginnen in Amerika, de executieshow op de televisie krijgen, met alles erop en eraan. Dan weten we waar we het over hebben.

    • H.J.A. Hofland