`Vredesmissie in Atjeh is belangrijk voor Europa'

De Nederlandse topdiplomaat Pieter Feith leidt de nieuwste Europese vredesmissie in de Indonesische provincie Atjeh. Europa kan meer dan de sceptici denken, zegt hij vanuit Atjeh.

,,Er komt weer water uit de kraan!'', zegt jhr. Pieter Cornelis Feith (60) over de telefoon vanuit het gastenverblijf van de gouverneur in Banda Atjeh. De Nederlandse topdiplomaat van de Europese Unie, plaatsvervangend directeur-generaal politieke en militaire zaken en adviseur van `EU-buitenlandchef' Javier Solana, slaapt naast een minaret. ,,Elke ochtend om half vijf heb ik een wake-up call van enige megawatts.''

Feith, een ervaren EU- en NAVO-onderhandelaar op de Balkan, leidt in de Indonesische provincie Atjeh de nieuwste EU-vredesmissie ,,een belangrijke grensverlegging'' naar Azië na de Europese missies in de Balkan, Congo en Soedan. Met 90 man ter plekke zit hij ,,nu in de opbouwfase''. Maar vanaf 15 september zal zijn 240 man sterke waarnemersmissie, met deelname van vijf Zuidoost-Aziatische landen, toezien op de uitvoering van het vorige week bereikte vredesakkoord. De Indonesische regering en de separatistische Beweging Vrij Atjeh sloten dat in Helsinki, na een strijd die sinds 1976 ruim 12.000 levens eiste. De voor Atjeh verwoestende tsunami van kerstmis 2004 bracht hen tot elkaar, met als gelouterd bemiddelaar de Finse oud-president Martti Ahtisaari.

De EU gaat toezien op de ontwapening van de rebellen die 840 lichte infanteriewapens moeten inleveren en de terugtrekking van zo'n 32.000 Indonesische militairen en enkele duizenden politiemensen. Dit moet eind december klaar zijn, net als de ontbinding van de rebellenbeweging die op termijn kan overgaan in een politieke partij. Het nieuwe EU-avontuur van zeker een half jaar mist nog de formele goedkeuring van de EU-ministers van Buitenlandse Zaken en is volgens Feith daardoor ,,onbureaucratisch en pragmatisch tot stand gekomen''. ,,Geld of een begroting hebben we niet'', zegt Feith. ,,We hebben een Zwitserse regeringsvertegenwoordiger met cash rondlopen.''

,,Het is geen gevaarlijke missie, maar een politieke missie van korte duur'', zegt de diplomaat die vandaag per helikopter ,,naar de bergachtige binnenlanden'' is om te kijken ,,hoeveel gewapende mensen daar zijn, milities, politie en leger''. Zijn waarnemers, voor de helft uit EU-landen met ook een tiental Nederlanders, genieten de beveiliging van 500 speciale politiemensen uit Jakarta. De algehele veiligheidssituatie noemt Feith ,,stabiel''.

Juist vandaag werd bekend dat zondag de eerste dode viel sinds het vredesakkoord: een onbekende schutter schoot een boer dood, die tot zijn overgave eerder dit jaar lid was van de afscheidingsbeweging.

,,Een van onze luxeproblemen is dat de rebellen zich nu al melden om hun wapens in te leveren, terwijl wij nog niet volledig klaar zijn. Wij willen dit ontmoedigen. Anders lopen ze hun compensatie of amnestie mis. Het gevaar bestaat ook dat ze tegen de verkeerde mensen aanlopen, zoals deze boer die zijn wapens wilde inleveren. Maar het is hier tot rust gekomen. De tsunami heeft de doorbraak gebracht en iedereen doen beseffen dat men de krachten moet bundelen voor de wederopbouw.''

Dat klinkt optimistisch één week na een akkoord over een conflict, dat bijna dertig jaar heeft geduurd.

,,Natuurlijk is er bescheidenheid nodig na zo'n langdurig conflict. Maar ik proef in gesprekken met de Indonesische president en vice-president een sterke politieke wil om van dit akkoord een succes te maken. Ook de rebellen staan erachter, is mij gebleken. Zij hebben hun ideaal voor onafhankelijkheid opgegeven en nemen genoegen met een autonomieplan. Dit moet bestendigd worden door wetgeving en hervormingen. Hoe broos alles is, zal blijken als op 15 september de uitvoering begint en iedereen zijn verplichtingen moet nakomen.''

Waarom doet de EU dit, en niet de Verenigde Naties of Aziatische regionale organisatie ASEAN?

,,De ASEAN heeft geen crisismanagement of operationeel secretariaat. De VN zijn niet aanvaardbaar voor Indonesië omdat ze de onafhankelijkheid van Oost-Timor steunden. Wat de VN daar zagen als zelfbeschikking, was voor Indonesië een neiging tot separatisme. De Amerikanen, Japanners en Australiërs waren evenmin aanvaardbaar voor Jakarta. Dus belde bemiddelaar Ahtisaari in februari Solana met de vraag: is de EU in de markt? Sindsdien zijn we betrokken geraakt. Er was geen andere keus.''

Wat is Europa's belang bij deze missie?

,,Het is een zeer belangrijke, nieuwe stap in de ontwikkeling van het Europees buitenlands- en veiligheidsbeleid. Met een unieke samenwerking met landen uit de ASEAN-groep. De EU heeft wereldwijde aspiraties. Wij denken dat de wereld daar stabieler van wordt, ook in Azië. Er is geen reden om ons bescheiden op te stellen. Europa is minder passief en efficiënter in het buitenlands beleid dan sceptici denken. Binnen vier weken zetten we deze missie op touw.''

Zonder formeel mandaat van de EU is het improviseren geblazen?

,,We zitten hier op voorlopige en informele basis, op uitnodiging van de Indonesische regering. We proberen met beperkte middelen en beperkt gezag de situatie onder controle te houden totdat we formeel beginnen op 15 september. Tot aan het besluit van de raad van EU-ministers [dat begin september verwacht wordt] is het pappen en nat houden. De EU-lidstaten die meedoen, betalen hun kosten zelf.''

Wie heeft u aangesteld?

,,Ahtisaari en Solana hebben mij voorgesteld. Ik was er de afgelopen maanden in Brussel al bij betrokken en kon de zaak meteen overnemen. Mijn ervaring in de Balkan heeft voor hen een rol gespeeld.''

Wat is het verschil met uw missies op de Balkan, waar u in Zuid-Servië en Macedonië succesvol onderhandelde?

,,Vergeleken met de uitvoering van het Dayton-akkoord in Bosnië, de bombardementen op Servië en Kosovo, en de bemiddeling met rebellen in Zuid-Servië en Macedonië heb ik nu niet de machtige NAVO in de rug. Dus ben je kwetsbaarder. Maar er is weinig gewapend verzet. Het grootste gevaar is dat de zaak toch uit de rails loopt omdat de politieke wil onvoldoende blijkt.''

    • Robert van de Roer