In Essen kan de deksel zo van de pan vliegen

In het Duitse Essen wordt direct ingegrepen als er een probleem ontstaat met immigranten. ,,Zo verhinderen we dat moslimjongeren afglijden naar radicalisme.''

Halit Pismek, 32 jaar, is een imam zoals minister Rita Verdonk van Vreemdelingenzaken en Integratie zich die in Nederland zou wensen. Wat de kleine Turkse imam zegt heeft gezag bij de islamitische gemeenschap van Katernberg, waar de meeste moslims van Essen wonen. Bij zijn familiebezoeken weet Pismek Turkse vaders ervan te overtuigen dat geweld in het gezin taboe is. Vrouwen spoort hij aan Duits te leren. Jongeren brengt hij bij dat de radicale islam niets met de echte, vreedzame islam te maken heeft.

En de gewone Duitsers in de wijk vertelt Pismek dat er na de aanslagen in New York, Madrid, Istanbul en Londen ,,heus niet plots allemaal Bin Ladens in de kelders van Katernberg'' zijn opgestaan. ,,Radicalisering van moslimjongeren is niet ons hoofdprobleem'', zegt Pismek. ,,Maar conflicten tussen Duitsers en moslims en tussen moslims onderling zijn er vele. Over scheidingen, over opvoeding, over religie.''

De jonge Pismek is imam van de `verdachte' Turkse Ayasofya-moskee, die aan Milli Görüs is gelieerd – een organisatie die in Duitsland permanent door de binnenlandse veiligheidsdienst in de gaten wordt gehouden wegens haar veronderstelde radicale ideeën.

Juist Pismek speelt een belangrijke rol in de dialoog tussen de autochtone inwoners van Essen en de moslimgemeenschap (meest Turken, Libanezen, Afghanen). Hij is Konfliktvermittler, bemiddelaar bij conflicten tussen autochtonen en moslims, waar er in de stad al 27 van zijn. ,,Alleen via gezaghebbende personen uit de islamitische gemeenschap zelf kunnen we de jeugd bereiken'', zegt sociaal werker Thomas Rüth in Katernberg.

Toen na 11 september 2001 jonge Libanezen op school provoceerden, trok Rüth persoonlijk naar de Ayasofya-moskee en vroeg de leiders op de man af: Zijn jullie van plan de Heilige Oorlog in Duitsland uit te roepen? ,,Dat was niet het geval, zeiden ze.'' Sindsdien werkt het netwerk nauw samen met imam Pismek, die bij zijn achterban ijverig aanpassing aan Duitse normen en waarden bepleit.

Rüth: ,,Ik kan maanden op een Turkse vader inpraten om zijn dochter niet tegen haar wil uit te huwelijken. Maar als ik samen met Pismek op huisbezoek ga, krijgt hij in één middag voor elkaar dat het niet doorgaat.''

Bemiddelaars zoals Pismek zijn hard nodig want in Essen kwamen de spanningen tussen Duitsers en de geïsoleerde moslimgroeperingen al ver voor de aanslagen in de VS tot een uitbarsting. Essen is een probleemstad. De werkloosheid is er met ruim 13 procent hoger dan het landelijk gemiddelde van ruim 11 procent. Lang zorgde de kolen- en staalindustrie in de stad, ooit de thuishaven van staalgigant Krupp, voor voldoende werk. Turken werden in de jaren zestig nog met open armen ontvangen. Dat ze moslim waren, deerde niemand. Sluiting van de mijnen leidde tot dramatisch verlies van arbeidsplaatsen.

Vooral het noordelijke stadsdeel Katernberg, waar de meeste moslims wonen, werd een brandhaard van sociale problemen zoals jeugdcriminaliteit en geweld. In sommige straten leeft nog altijd 46 procent van de bewoners van de bijstand. Binnen vijf à zes jaar, zo heeft het stadsbestuur berekend, zal ruim de helft van de jongeren onder de 21 jaar uit niet-Duitse families komen. ,,Vooral Turkse jongeren tussen de 12 en 20 jaar, de derde generatie, en een groep van ruim 2.000 Libanese jongeren, veroorzaken grote problemen'', zegt Thomas Rüth. In tegenstelling tot de beter opgeleide Afghanen, doen de Libanezen het slecht op school. Het zijn meest oorlogsvluchtelingen van Palestijnse of Koerdische afkomst.

,,Ze zijn ontworteld, heimatlos'', zegt Saado Khaled, een Libanese Duitser die werkt voor het Bureau voor Intercultureel Werk van de stad. De problemen begonnen in de jaren negentig toen veel Libanese gezinnen uit de asielzoekerscentra de lege mijnwerkershuizen in Katernberg betrokken. ,,Winkels werden beroofd, mensen werden op straat overvallen, kinderen werden mishandeld en met het mes op de keel gedwongen hun merkkleding of brommer af te staan'', zegt politiecommissaris Klaus-Peter Netz, actief bij Polizeiinspektion-Nord.

Toen in 1995 de Turkse Fatih-moskee aan de Schalkerstrasse door boze autochtonen in brand werd gestoken en volledig werd verwoest, sloegen mensen als Netz, Rüth, Khaled en leraren, imams, de Integratieraad van migranten en het Bureau voor Intercultureel Werk van de stad Essen de handen ineen. Zodra er een probleem ontstaat, worden huisbezoeken afgelegd. Imams, sociaal werkers, agenten, Konfliktvermittler, praten met probleemgezinnen, met ruziënde jongeren, scholieren, jonge gevangenen. ,,Zo proberen we te verhinderen dat moslimjongeren afglijden naar criminaliteit en radicalisme'', zegt Netz.

Toen in oktober 2000 een groep Libanese jongeren de oude synagoge van Essen wilde bestormen omdat in het Midden-Oosten een Palestijns kind was doodgeschoten, kon dit door bemiddeling van het netwerk op het nippertje worden verhinderd. ,,Zodra de leraar ons belt, stappen we met enkele agenten de klas binnen en pakken de gangmakers op'', zegt commissaris Netz. ,,Dan kan iedereen zien dat we bepaalde zaken niet dulden.'' Tegelijkertijd zijn de imam en sociaal werkers op huisbezoek bij de ouders geweest, die vaak geen idee hebben wat hun kinderen uitspoken.

Het stadsbestuur heeft inmiddels extra subsidie uitgetrokken voor aanvullende activiteiten van het netwerk. Naast huisbezoeken worden praatgroepen georganiseerd voor vrouwen, ouders, voor moslim- en joodse jongeren over thema's als tolerantie, democratie, racisme waarvoor veel belangstelling bestaat. En het aantal Konfliktvermittler zoals Khaled en Pismek wordt verder uitgebreid. Hoe hard dat nodig is, bleek eerder deze maand weer toen in de Altenessenerstrasse, vlakbij Katernberg, een ruzie tussen twee Libanese families escaleerde tot een knokpartij met 120 moslims. ,,Het leek hier wel Chicago'', zegt een oudere buurtbewoner bij de bushalte. Vijftig man politie was op de been. Pas toen commissaris Netz de hulp inriep van het netwerk – Saado Khaled en Thomas Rüth – kwamen de gemoederen tot bedaren.

,,De situatie is explosief'', zegt Holger, een veertiger in overhemd en spijkerbroek in café Hattrick aan de armoedige Altenessenerstrasse. Het netwerk mag bijdragen aan vermindering van de jeugdcriminaliteit, op begrip voor immigranten van Duitsers als Holger hoeft niet meer te worden gerekend. ,,Als ook in Duitsland bommen ontploffen zoals in Londen, vliegt in Essen de deksel van de pan.'' Holger krijgt bijval van kroegbaas Wolfgang, 54 jaar. ,,Over tien jaar zijn de moslims in de meerderheid'', zegt Wolfgang geïrriteerd. Dat wil hij niet meemaken en suggereert: ,,Enkeltje Libanon''.

De ingehouden woede van sommige Essenaren, maakt menig moslim bang voor de toekomst. ,,De Duitsers hebben twee gezichten. Openlijk is er een dialoog, maar je voelt het toegenomen wantrouwen'', zegt Pupal, een moderne, jonge moslima op de markt in Katernberg. Laatst werd ze in een winkel uitgescholden. `Blijf uit m'n buurt', siste een vrouw, `ik zie al aan je zwarte haar dat het mis is'. Pupal probeerde met haar in gesprek te komen, maar de vrouw was niet voor rede vatbaar. Pupal, die nooit een hoofddoek heeft gedragen, vloeiend Duits spreekt, een man, een kind en een baan heeft als medisch assistente: ,,Wat staat ons te wachten als het ook in Duitsland tot een aanslag komt?''

Dit is de vierde aflevering in een serie reportages over de stemming in enkele middelgrote steden in Europa met grote moslimgemeenschappen, na de recente aanslagen in Londen. Eerdere afleveringen zijn te lezen op www.nrc.nl

    • Michèle de Waard