Serene emotionaliteit in Das Lied von der Erde

Met het prachtig geprogrammeerde concert `Hemel en aarde', gedirigeerd door Reinbert de Leeuw, besloot het Nationaal Jeugdorkest gisteravond in de serie Robeco Zomerconcerten in het Amsterdamse Concertgebouw de `Summer Academy'. Mauricio Kagel was `composer in residence' en een aantal dirigenten werkte met het orkest als geheel of in verschillende formaties.

Hemel en aarde werden hier vertegenwoordigd door L'Ascension (De hemelvaart) van Olivier Messiaen en Das Lied von der Erde (Het lied van de aarde) van Gustav Mahler. Alle muziek, instrumentaal (Messiaen) of met gezongen teksten (Mahler) bewoog zich natuurlijk vooral tussen aarde en hemel. Messiaen bereikt met zijn hemelvaart ook de hemel, maar voor hem overlappen leven en dood, aarde en hemel, elkaar. Zo is bij Messiaen het tijdelijke aardse leven een voorafschaduwing van het eeuwige hemelse leven, dat bestaat uit luisteren naar muziek. In Mahlers Das Lied von der Erde verglijdt de dood in nieuw aards leven, cyclisch en eeuwig.

De structuur van Messiaens vierdelige L'Ascension heeft een voor de Summer Academy van het goed spelende Nationaal Jeugdorkest voorbeeldig didactisch karakter omdat telkens aparte groepen instrumentalisten spelen of samenspelen. Het is een symfonische suite, met plechtig stralend koper in het openingsdeel en opstijgend met een extatisch, verblindend aura.

Ook Das Lied von der Erde begint met die extase van Das Trinklied vom Jammer der Erde waarin de tenor met zijn hoogste en hardste noten het aardse leed probeert weg te schallen. Tevergeefs: `Dunkel is das Leben, ist der Tod'. Jürgen Müller overtuigde hier, en ook in zijn twee andere liederen, met zijn pregnante timbre eerder als vocaal instrumentalist dan als zanger met een prominente tekstinterpretatie.

Margriet van Reisen, de nieuwe Nederlandse Mahler-mezzo, is hier de opvolgster van Aafje Heynis en Jard van Nes. Ze heeft een vlekkeloze en gemakkelijke lyrische hoogte. Haar voordracht was aanvankelijk klein en bescheiden, maar ontwikkelde zich in het lange slotlied Der Abschied tot een zeer intense en roerende, ingehouden vervoering.

Onder de handen van Reinbert de Leeuw werden de eerste delen van Das Lied von der Erde door het uitstekend spelende Nationaal Jeugdorkest uitgevoerd als grootschalige kamermuziek, contrastrijk, fris, helder, transparant en uitbundig expressief. In Der Abschied werkte De Leeuw in het instrumentale tussendeel toe naar een indrukwekkend uitgebeelde huiveringwekkende duisternis, alvorens het licht en de lente opnieuw te laten aanbreken en de aarde en het leven wederom te doen opbloeien.

Bij De Leeuw, die zich jaren voorbereidde op Das Lied von der Erde, klonk hier geen overmatige laat-romantische sentimentaliteit, maar een serene en geserreerde emotionaliteit. Die greep hem ook zelf sterk aan en hij wiste zich na afloop de tranen uit de ogen.

Concert: Nederlands Jeugdorkest o.l.v. Reinbert de Leeuw m.m.v. Margriet van Reisen (alt-mezzo) en Jürgen Müller (tenor). Gehoord: 21/8 Concertgebouw Amsterdam. Opname KRO voor latere uitzending.

    • Kasper Jansen