Michelangelo en de dichteres

Een van de artistieke innovaties van de dichter, schilder en beeldhouwer Michelangelo Buonarroti is wat je `geschenktekening' zou kunnen noemen. Tekeningen waren destijds voorstudie voor een geschilderde of gebeeldhouwde compositie, of werden gebruikt om de opdrachtgever alvast een idee te geven van het uiteindelijke kunstwerk. Michelangelo maakte op eigen initiatief geheel op zichzelf staande tekeningen die hij schonk aan vrienden. Zo schrijft zijn biograaf Asciano Condivi in 1553 dat Michelangelo een tekening van de gekruisigde Christus cadeau gaf aan de dichteres Vittoria Colonna, louter uit ,,liefde voor haar''. Het blad vormt nu een hoogtepunt van een kleine expositie in Casa Buonarroti in Florence. De tentoonstelling geeft een beeld van de complexe relatie tussen de kunstenaar die in zijn tijd `goddelijk' genoemd werd en de al even `divina' Vittoria Colonna.

Vittoria Colonna (1490-1547) was geboren in een Romeinse adellijke familie en in 1509 uitgehuwelijkt aan Ferrante Francesco d'Avalos, markies van Pescara. Al snel vertrok D'Avalos naar Noord-Italië, waar hij zich wijdde aan het krijgsbedrijf. Vittoria verbleef aan het hof van haar man op het eiland Ischia bij Napels, maar keerde nadat de markies in 1525 was gesneuveld, terug naar Rome. Daar zou zij zich volledig wijden aan haar dichtkunst. De expositie illustreert het elegante en gecultiveerde hofleven waarin Vittoria geworteld was aan de hand van schilderijen, boeken en penningen. Zo is er een op voorbeelden uit de Oudheid gebaseerde bronzen penning met op een kant het portret van de markies van Pescara en op de keerzijde de beeltenis van Colonna als een klassieke godin met een ontblote borst. Juist dat detail, niet passend voor een weduwe, wijst er op dat de penning is gemaakt vóór de dood van Vittoria's geliefde echtgenoot, mogelijk tijdens diens krijgsgevangenschap in 1512.

Eenmaal terug in Rome sloeg Vittoria Colonna een andere weg in. Haar intense religieuze belangstelling uit zich in haar gedichten, maar meer nog in contacten die zij vanaf de jaren dertig onderhield met theologen en predikers. Vaak blijken die zich te bewegen in hervormende kringen binnen de katholieke kerk, die in een tijd van opkomend protestantisme al snel verdacht worden. Zo was Vittoria bevriend met de franciscaner prediker Bernardino Ochino, die de confrontatie met de inquisitie niet aandurfde en in 1542 de wijk nam naar Genève. Maar ook hoger in de kerkelijke hiërarchie leefden hervormende, kort daarna als ketters veroordeelde, gedachten. Colonna was actief in de kring rond de Engelse kardinaal Reginald Pole, van wie een schitterend lichtgekleurd portret van de hand van de Romeinse schilder Perino del Vaga wordt geëxposeerd.

Pas hier wordt in de tentoonstelling duidelijk wat Michelangelo, wiens naam in de titel ervan zo prominent figureert, met dit alles van doen heeft. Ook hij maakte deel uit van deze groep, ook hij moet zijn beïnvloed door heterodoxe spirituele traktaten als Beneficio di Cristo – een boekwerkje dat in 1543 in Venetië werd gepubliceerd en een ongekende verspreiding moet hebben gekend. Paradoxaal genoeg is er tegenwoordig nog maar een exemplaar van bekend, dat in de negentiende eeuw in de universiteitsbibliotheek van Cambrigde werd teruggevonden. Die kennis geeft het onaanzienlijke drukwerkje ter grootte van een zakagenda toch enige allure.

Maar hoe vertaalt deze religieuze inclinatie zich precies in het werk van de meester? Een recente studie, die in de catalogus vreemd genoeg niet wordt geciteerd, laat zien dat Michelangelo in zijn sculpturen voor het beroemde grafmonument voor paus Julius II keuzes maakte die samenhangen met zijn eigen veranderende overtuigingen. In de tentoonstelling blijft de relatie vrij algemeen. Daar moeten we het doen met fascinerende originelen van brieven die Colonna en Michelangelo wisselden en met de tekening van de gekruisigde, maar in deze context veelzeggend nog niet gestorven, Christus die hij haar cadeau deed. Verder is er nogal wat tweede-hands werk, zoals prenten en schildeijen naar werk van de meester.

Tentoonstelling: Vittoria Colonna e Michelangelo. Casa Buonarroti (Via Ghibellina 70, Florence). T/m 12/9. Cat. (uitg. Mandragora) € 30. Inl.: 00-39-55-241752, www.casabuonarroti.it