De Schotten houden van hun land en van hun boeken

In de Schotse hoofdstad Edinburgh vindt deze maand het eerste International Book Festival plaats sinds de stad van Unesco de titel `City of Literature' kreeg.

Geen stad ademt zo veel literatuur als Edinburgh. De erfenis van schrijvers die in de Schotse hoofdstad hebben geleefd is overal zichtbaar – en niet alleen in monumenten, plakkaten en standbeelden. Zo zijn het hoofdstation – Waverley Station – en de belangrijkste voetbalclub – Heart of Midlothian FC – allebei vernoemd naar historische romans van Walter Scott, die in 1771 in Guthrie Street werd geboren. Jaarlijks in augustus vindt in de Charlotte Square Guardens, het Edinburgh International Book Festival plaats. De meest gelauwerde auteurs van het moment laten zich inviteren voor dit grootste literaire festival ter wereld. Naast Michael Cunningham, Margaret Atwood, Dario Fo en Carlos Fuentes is de hoofdattractie dit jaar Salman Rushdie, die op 27 augustus optreedt.

In oktober vorig jaar riep Unesco Edinburgh uit tot eerste City of Literature. ,,Het idee van was van onszelf'', vertelt Jenny Brown, tegenwoordig literair agent, maar drie jaar geleden hoofd literatuur van de Scottish Arts Council. ,,Literatuur kreeg nauwelijks aandacht van de Schotse regering. Uit frustratie zijn de directeuren van het Book Festival, de Scottish Publishers Association, de Scottish Arts Council en ik gaan kijken wat we konden doen.''

De initiatiefnemers wilden niet weer een nieuw evenement, maar iets dat voor altijd aan de stad zou kleven. Brown: ,,Het kwam perfect uit dat Unesco werkt aan een netwerk van creatieve steden. Het model dat wij, zomaar een paar individuen, voordroegen, was precies wat hen voor ogen stond.'' Ook de Britse ambassadeur bij Unesco was snel voor hun lobby gewonnen. Brown: ,,Toen de ambassadrice hier op bezoek kwam, botsten we bijna op elke straathoek tegen een schrijver. Ze dacht dat wij dat expres zo hadden geregeld, maar dat was niet zo. Hier wonen gewoon heel veel schrijvers, zoals J.K. Rowling, Alexander McCall Smith, Ian Rankin en Irvine Welsh.''

Edinburgh koestert een bijzonder indrukwekkende literaire geschiedenis. Al in de late Middeleeuwen hadden de Schotse koningen een hofdichter. Ruim voor de Britse traditie van de Poet Laureate begon, bezongen dichters als William Dunbar (1460-1513) en Gavin Douglas (1476-1522) de heersers in het Edinburgh Castle. Zij werden Makar genoemd, naar `maker of verses'.

Sinds een paar jaar is het literaire klimaat weer opgebloeid, meent dichter Valerie Gillies. Gillies is sinds juli de Makar van de stad, de tweede nadat de stad de erebaan nieuw leven heeft ingeblazen. In de komende drie jaar moet zij tenminste een gedicht per jaar schrijven. ,,Er hangt verandering in de lucht. Toen ik als dichteres begon, ontmoette ik zelden collega's. Dat is nu anders. Er zijn veel meer lezingen en workshops.''

Edingburgh heeft een groeiend netwerk van `writers in residence' waardoor alle lagen van de bevolking bij de literatuur wordt betrokken. Middelbare scholen, ziekenhuizen, musea: sinds de Scottish Arts Council in de jaren zeventig subsidies beschikbaar stelt, ontvangen steeds meer instellingen schrijvers binnen hun muren. Zelfs het Schotse parlement verwelkomde James Robertson als poet-in-residence. Gillies verbleef onder meer in het Royal Edinburgh Hospital: ,,Dichters en schrijvers in Edinburgh zijn veel opener naar de gemeenschap dan vroeger.''

Schotland kreeg in 1996 de Stone of Scone terug van Engeland, in de Middeleeuwen de koningstroon van de Schotse heersers, en drie jaar later opnieuw een eigen parlement. ,,We zijn meer een natie geworden'', zegt uitgever Gavin MacDougal van Luath Press. ,,Het Schotse gevoel van identiteit is altijd groter geweest dan in Engeland. Het literaire klimaat is daardoor heel levendig. Een mooi voorbeeld vind ik het OneBook, OneCity-project. Irvine Welsh, Alexander McCall Smith en Ian Rankin schrijven, ondanks hun grote verschillen, gezamenlijk een boek.''

De Unesco-titel moet het literaire klimaat in Edinburgh verder versterken. Brown, Gillies en MacDougal rekenen op de positieve kracht die van de titel uitgaat. Brown: ,,Schotse literatuur is geen verplicht vak op de middelbare scholen. Deze titel alleen al kan druk uitoefenen op de regering om het vak alsnog verplicht te stellen. Ook zijn de bibliotheekuitgaven, en als gevolg daarvan de uitleencijfers, veel te laag.''

Door de onverwacht vroege benoeming was niet meteen geld en mankracht beschikbaar om de City of Literature van de grond te krijgen. Inmiddels heeft de gemeenteraad 200.000 pond (300.000 euro) voor drie jaar vrijgemaakt. Van dat geld is een fulltime manager aangesteld die Jenny Brown heeft opgevolgd. Tot die tijd deed Brown het werk grotendeels vrijwillig.

Als eerste activiteit kreeg de Albanese schrijver Ismail Kadare eind juni in Edinburgh de internationale uitgave van de Man Booker Prize uitgereikt. Brown: ,,Het is enorm belangrijk dat we er in geslaagd zijn de mensen van Man Booker te overtuigen het evenement nu eens niet in Londen te houden. Alleen al die uitreiking betrekt lokaal scholen bij de literatuur en zet internationaal Edinburgh op de kaart.''

Volgend jaar wordt een mobiele literaire tour op internet gezet. Naast de ruime hoeveelheid literaire wandelingen die nu dagelijks worden gegeven, kunnen bezoekers zo hun eigen tour op hun iPod downloaden. Alle scholieren krijgen in het voorjaar een exemplaren van Kidnapped van Robert Louis Stevenson. Het is de bedoeling dat de hele bevolking, in navolging van Chicago en andere Amerikaanse steden, op hetzelfde moment hetzelfde boek leest en daarover discussieert.

Meer informatie: www.edbookfest.co.uk, www.cityofliterature.com

    • Maarten Dessing