`Bij tbs reageert de Kamer vanuit volksgevoel'

Tbs-specialisten vinden dat Kamerleden niet bij iedere ontsnapping zo'n stampei moeten maken. ,,Ze moeten niet schrikken van hun eigen wetgeving.''

Niet meer dan drie regels in de krant leverde het op, de moord op een kind door een tbs'er, in 1994. Ook voor de vele onttrekkingen aan verlof en ontsnappingen was er indertijd nauwelijks belangstelling. ,,Tot zo'n vijf jaar geleden waren er veel meer onttrekkingen dan nu, maar geen haan die ernaar kraaide.'' Die tijden zijn voorbij.

J. Poelman, directeur van de Pompekliniek in Nijmegen, beseft dat die rust die hij nog had in het begin van zijn elfjarige loopbaan – voorlopig – niet zal terugkeren. Hij ziet nu telkens weer dat een ontsnapte tbs'er, laat staan een misdaad gepleegd door een tbs'er op de vlucht dagenlang de politieke agenda. Onder druk van `de politiek' worden de persoonlijke gegevens en de foto van de tbs'er tijdens de opsporing vrijgegeven en ook nog gepubliceerd door de meeste media. De samenleving wordt angst aangepraat, zegt Poelman en veel deskundigen zeggen het hem na.

De angst wordt, zegt de directeur, niet in de laatste plaats aangewakkerd door zijn gasten die Poelman vanmiddag onthaalt in zijn kliniek. Ter voorbereiding van het parlementair onderzoek naar het tbs-systeem brengt vandaag een delegatie van de Tweede Kamer een werkbezoek aan twee tbs-klinieken waaronder de Pompekliniek. De volgende dagen spreken de leden van de vaste Kamercommissies voor Justitie en Volksgezondheid met ongeveer dertig deskundigen van binnen en buiten de wereld van terbeschikkingstelling. De gasten van Poelman riepen in het afgelopen anderhalf jaar tot drie keer toe minister Donner (Justitie) met spoed naar de Kamer na elke ontsnapping van een tbs'er.

Poelman: ,,Als het om incidenten gaat reageren Kamerleden vanuit hun volksgevoel. Kiezers schijnen het plezierig te vinden als Kamerleden zich ongerust maken.'' Kamerlid Wolfsen (PvdA) sprak een paar keer van het falen van het systeem, zijn collega Eerdmans (LPF) pikte niet dat de klinieken tbs'ers naar buiten sturen terwijl ze nog ,,ziek'' zijn. De Kamerleden weten heus wel beter, denkt Poelman. Als hij ze spreekt, hebben de politici ,,opeens begrip voor ons standpunt''.

Volgens de Beginselwet van de tbs zijn Poelman en zijn collega's verplicht tbs'ers terug te sluizen naar de samenleving. De resocialisatie van geestesgestoorde criminelen is een van de twee pijlers onder het tbs-systeem. De andere is de veiligheid van de samenleving.

,,Na hun behandeling sturen we ze terug met het oogmerk dat ze geen misdaad meer plegen,'' zegt Poelman. ,,Garanties kunnen we niet geven. Maar als we dat niet blijven proberen, kunnen we net zo goed het hele systeem van tbs meteen afschaffen.'' Bovendien moeten de Kamerleden beseffen dat er geen alternatief voor de tbs voorhanden is. 82 procent van de ex-tbs'ers houdt zich aan de wet na hun terugkeer in de samenleving. De recidivecijfers onder `gewone' gedetineerden liggen veel hoger, aldus de directeur.

G. Veurink beaamt de woorden van Poelman. Veurink, lid van commissie van toezicht bij de kliniek Veldzicht en vanaf begin oktober officier van justitie in Leeuwarden, is een promotieonderzoek naar het bestaansrecht van tbs aan het afronden. Daar we de sleutel niet weggooien nadat we iemand hebben opgesloten, is er geen alternatief voor de tbs, zegt Veurink. Hij benadrukt dat het tbs-systeem berust op mensenwerk. Het zijn mensen die telkens weer moeten oordelen over de vorderingen van patiënten. Mensen moeten inschatten in hoeverre iemand gevaarlijk is of niet. ,,Het zal altijd voorkomen dat de beoordelaars en de rechters weleens verkeerde inschattingen maken. Ook al worden soms fouten gemaakt, het systeem faalt niet.'' Ook hij verwijst naar de cijfers.

Verloven zijn oefensituaties voor tbs'ers en hun behandelaars. Tbs'ers moeten af en toe kleine misstapjes kunnen maken, zegt Poelman. ,,Als ze geen fouten kunnen maken, krijgen we ook geen kans meer om ze te corrigeren.'' Poelman noemt het voorbeeld van het drinken van bier tijdens verlof, terwijl dat verboden is. Voorheen werd na zo'n overtreding de behandeling erop aangepast. Sinds Wilhem S. trekt de minister het verlof meteen in, waardoor er geen sprake is van enige correctie en vordering in de behandeling. Zo'n tbs'er houdt dan ook langer een plek in de kliniek bezet, terwijl achter hem zo'n tweehonderd tot tbs veroordeelden wachten op een plek.

Als gevolg van het hijgerige gedrag van de Kamer en de media zijn de regels zo aangescherpt dat het systeem dreigt vast te lopen, zegt psycholoog Wim van Kordelaar van de Forensisch Psychiatrische Dienst (FDP) in Den Bosch. ,,Op de ontsnapping van de tbs'er Wilhelm S. is zo heftig gereageerd door de politiek, dat heeft gevolgen gehad voor het hele systeem,'' vertelt Van Kordelaar die gespecialiseerd is in tbs-verloven. Na deze affaire werden alle verloven in de klinieken ingetrokken. Ook de verlofcriteria worden sindsdien door de klinieken strenger toegepast. ,,Men denkt er nu veel langer over na, voordat ze iemand met verlof sturen, omdat men geen risico's durft te nemen. De behandeling schiet niet op. Met als gevolg dat de door- en uitstroom onder druk zijn komen te staan. De klinieken zitten overvol.''

De laatste jaren wordt na elk incident het bestaansrecht van de tbs ter discussie gesteld, zeggen de deskundigen. Aan de ene uiterste kant zijn er afkeurende geluiden van Kamerleden, terwijl aan de andere kant tbs-klinieken totale tevredenheid uitstralen. Wat Van Kordelaar betreft ligt de waarheid ook nu in het midden. Kleine wijzigingen in de wet en ter uitvoerlegging van de tbs kunnen volgens Van Kordelaar het systeem weer op gang krijgen. Tbs-patiënten hebben nu nog hun behandeling voor een deel in hun eigen handen. Als ze niet willen, hoeven ze geen medicatie te krijgen. Neem de psychotische zieken. Die zijn met medicijnen redelijk behandelbaar. Maar zolang ze geen gevaar vormen voor zichzelf of voor de buitenwereld mogen de behandelaars ze niet onder dwang medicatie toedienen. En ,,het dilemma'' van veel klinieken is, meent Van Kordelaar, dat dergelijke zieken uiteraard geen enkel gevaar vormen, zolang ze in de klinieken met allerlei veiligheidsmaatregelen zitten. ,,Naar mijn mening zou je met gevaarlijkheidscriterium losser mogen omgaan,'' zegt Van Kordelaar. Want volgens hem kan medicatie de ziekte enigszins afwenden, waardoor bijvoorbeeld schizofrene patiënten niet meer de waan hebben dat de behandelaars hen ,,dood willen maken'' waarna ze zelf om medicatie vragen. ,,Met medicatie genees je de ziekte niet, maar kun je die wel onder controle krijgen. En zo neemt de veiligheid ook toe.''

Wat gaat Poelman vanmiddag tegen de Kamerleden zeggen tijdens hun bezoek aan de Pompekliniek? ,,Dat ze niet zo moeten schrikken van hun eigen wetgeving. Ze moeten begrijpen dat risicoloos tbs niet bestaat.''

Met een bezoek aan twee tbs-klinieken begint de Tweede Kamer vandaag een onderzoek naar het functioneren van het stelsel van terbeschikking-

stelling. Na jaren van relatieve rust is het tbs-systeem plotseling omstreden geworden. Na incidenten met ontvluchte tbs'ers roept de Tweede Kamer om strenger toezicht. Minister Donner heeft de privacy van ontvluchte tbs'ers ondergeschikt gemaakt aan het belang van de veiligheid, waardoor de naam en foto sneller openbaar worden gemaakt. De klinieken zelf klagen over de hijgerigheid van media en politiek en de afkalvende maatschappelijke steun voor het `resocialiseren' van criminelen. Kunnen harde maatregelen en nieuwe technieken de rust rondom tbs herstellen?

    • Ahmet Olgun