België vertrouwt al op de enkelband

Om tbs'ers beter te controleren, overweegt Donner om voor deze groep elektronisch toezicht in te voeren. België heeft hier al veel ervaring mee.

Hoe kun je voorkomen dat tbs'ers tijdens hun behandeling de fout ingaan? Door ze in de kliniek te houden, stellen de grootste critici van het tbs-systeem, zoals onafhankelijk Tweede-Kamerlid Geert Wilders.

Dat kan niet, zegt minister Donner (Justitie, CDA), omdat het Nederlandse systeem van terbeschikkingstelling er vanuit gaat dat deze groep uiteindelijk terugkeert in de maatschappij. Wat wel kan, is tbs'ers tijdens hun verlof beter controleren, bijvoorbeeld via een elektronisch volgsysteem. De proefprojecten die daar nu al mee lopen, worden met ingang van 1 september uitgebreid, zo meldde Donner eind juni aan de Tweede Kamer. Uiterlijk begin 2006 wordt een besluit genomen over algemene invoering van zo'n systeem.

In België heeft men al veel ervaring opgedaan met elektronisch toezicht. Daar is in 2000 het Nationaal Centrum voor Elektronisch Toezicht opgericht. Op dit moment staan er in België permanent 350 criminelen onder elektronisch toezicht. Deze gevangenen wonen thuis, maar dragen voortdurend een enkelband met een zendertje waarvan de signalen worden opgevangen door een kastje dat in de woning staat. Dit apparaatje staat in contact met de centrale server in Brussel en geeft een signaal af als de deelnemer buiten de afgesproken tijd zijn huis verlaat.

Bedenker van het systeem in België is criminoloog Ralf Bas, voormalig directeur van de Sint-Gillis gevangenis in Brussel en nu hoofd van het Nationaal Centrum voor Elektronisch Toezicht. Bas is een groot pleitbezorger van elektronisch toezicht. Maar, zegt hij, het is geen instrument om blindelings op te vertrouwen. Bas: ,,Elektronisch toezicht via een global positioning system (GPS) stelt ons niet in staat om iemand op heterdaad te betrappen. Je kan traceren waar iemand is geweest, maar je kunt niet direct ingrijpen als iemand een delict pleegt.'' Een tbs'er een elektronische enkelband omdoen is dus niet afdoende, zegt hij. ,,Daarmee creëer je een vals gevoel van veiligheid. Bovendien kan iedereen beslissen om binnen tien seconden de enkelband eraf te halen.''

Dat laatste gebeurt in België slechts sporadisch, blijkt uit de cijfers. Van de 1.500 toezichten die jaarlijks ten uitvoer worden gelegd, trekt gemiddeld een vijftal gedetineerden de enkelband eraf. Wel zijn er per jaar 16 à 17 procent `mislukkingen' – dat zijn elektronische toezichten die vroegtijdig worden stopgezet. Voor Bas is dat geen reden om te twijfelen aan het systeem, vooral gezien het feit dat zo'n 35 procent van de gedetineerden met een enkelband is veroordeeld voor een relatief zware misdaad. ,,In België komen plegers van alle misdrijven in aanmerking voor elektronisch toezicht, behalve mensenhandel en seksuele delicten op minderjarigen'', zegt Bas. ,,Iedereen, en daarmee vormt ons land een uitzondering, kan aan het eind van de gevangenisstraf onder elektronisch toezicht komen te staan. Dat geldt voor tasjesdieven tot moordenaars. Belangrijk is wel dat ieder individu van tevoren grondig wordt gescreend.''

Bas beschouwt elektronisch toezicht als een zinvol alternatief voor de gevangenisstraf. ,,Ik ben niet van mening dat alle gevangenissen moeten worden afgeschaft. Maar een gevangenis is geen ideaal instrument om de criminaliteit te beheersen. Bijna de helft van de mensen komt terug. Ik vind dat elektronisch toezicht een manier moet zijn voor criminelen om geleidelijk terug te komen in de samenleving.''

In België geldt het elektronisch toezicht alleen voor mensen die zijn veroordeeld tot een gevangenisstraf. Ook in Nederland zijn er gevangenen die met een enkelband thuis kunnen wonen. Volgens het DJI Jaarbericht 2004 ging het vorig jaar om 191 gestraften. Over de wens van Nederlandse politici om deze vorm van toezicht ook op te leggen aan terbeschikkinggestelden heeft de Belgische criminoloog Bas zijn bedenkingen. ,,In België zijn nog geen proeven gedaan met elektronisch toezicht voor tbs'ers. Wij sluiten met iedere crimineel die in aanmerking komt voor elektronisch toezicht een contract af. We maken afspraken waar ze zich aan moeten houden, als ze dat niet doen, gaan ze terug de gevangenis in. Maar hoe houd je een serieverkrachter aan een afspraak? Hoe weerhoud je zo iemand ervan om zijn enkelband niet af te doen? En als hij dat niet doet, ben je er nog niet zeker van dat hij niet zal toeslaan. Want wanneer komt zo iemand in de verleiding om weer toe te slaan? Denkt hij op zo'n moment: o nee, ik sta onder elektronisch toezicht, ik doe het niet?''

Henri Heimans, kamervoorzitter van het Hof van Beroep te Gent en voorzitter van de Commissie tot Berscherming van de Maatschappij, is het niet eens met Bas. Hij kent het Nederlandse tbs-systeem goed. Samen met een collega deed hij een vergelijkend onderzoek naar de behandeling van geestesgestoorde delinquenten in België, Nederland, Engeland, Canada en de VS. Heimans is erg te spreken over het Nederlandse tbs-systeem. Hij is overtuigd van het nut van elektronisch toezicht als bijkomend controlesysteem op tbs'ers die reeds een behandeling hebben ondergaan en op proef worden vrijgesteld.

,,De redening van Bas is nogal zwart-wit,'' zegt Heimans. ,,Hij kent de groep waaruit tbs'ers bestaan niet goed. Ze zijn namelijk niet allemaal onberekenbaar. Er zitten veel grensgevallen tussen. Er is wel degelijk een groep die vatbaar is voor afspraken en die via regels in toom te houden is. Met zwakzinnigen en kinderen kan je ook afspraken maken, dus met deze mensen ook. Dat enkelbandje werkt als het zwaard van Damocles. De tbs'er weet dat, wanneer hij zich niet aan de afspraken houdt, hij weer zal worden opgesloten.''

Alleen tbs'ers die last hebben van paranoia, zware psychoses of schizofrenie moeten volgens Heimans langdurig in een kliniek worden behandeld. ,,Elektronisch toezicht kan goed werken bij mensen met een ernstige persoonlijkheidsstoornis'', zegt hij. ,,Dat zijn individuen die bijvoorbeeld last hebben van agressie of kampen met een zwaar alcoholprobleem. Wat zij voornamelijk nodig hebben, is regelmaat.''

Belangrijk is, zegt Heimans, dat de beslissing om een tbs'er onder elektronisch toezicht te plaatsen, wordt genomen door een multidisciplinair team, bestaande uit een rechter, een psycholoog en sociaal werker. Elk individu moet afzonderlijk worden behandeld en psychologisch getest voordat hij op proef wordt vrijgelaten. ,,Het risico op herval in crimineel gedrag moet worden getaxeerd. Deze grens moet deskundig worden bepaald.''

Heimans is voor een trapsgewijze, streng gecontroleerde vrijstelling die uiteindelijk kan overgaan in een structurelere situatie. ,,Deze moet gepaard gaan met strikte controles en psychiatrische en psycho-sociale nazorg en begeleiding. Het is een langdurig proces, maar ik vind het belangrijk dat er geloof wordt gehecht aan het feit dat mensen kunnen verbeteren.''

    • Rosan Hollak