Zo schrijf je een boek

Twintig jaar na De duivelsverzen heeft Salman Rushdie een boek geschreven waarin hij `uithaalt naar moslimterrorisme'. Of niet? `Ik heb op geen enkele manier een didactische roman willen schrijven.'

Wie vorige week de krantenkoppen las waarmee de Nederlandse pers de nieuwe roman van Salman Rushdie binnenhaalde, zou verwachten dat de auteur zich inmiddels weer volledig gepantserd door de wereld begeeft. De Volkskrant vierde het verschijnen van Shalimar de clown bij de Nederlandse uitgeverij Contact met een vierkolomsbericht bovenaan de voorpagina, onder de kop `Rushdie haalt uit naar moslimterrorisme'. NRC Handelsblad beval een dag later op de voorpagina de recensie aan met de tekst: `Rushdie stort zich op islamitisch terrorisme'. Het lijkt vragen om moeilijkheden voor de man die eind jaren tachtig met zijn roman De duivelsverzen een fatwa (een min of meer bindend antwoord van een geestelijk leider op een vraag) van ayatollah Khomeiny over zich afriep. De Iraanse leider riep ,,alle moslims'' op Rushdie te doden. Rushdie dook vervolgens onder en stelde zich onder politiebewaking.

Maar de auteur maakt enkele dagen later allerminst een gealarmeerde indruk. En hij doet geen moeite zijn verbazing over deze ontvangst van zijn roman te onderdrukken: ,,Wanneer ik naar iets of iemand had willen uithalen, of me ergens op had willen storten, had ik daar geen vier jaar voor nodig gehad. En journalisten houden er natuurlijk van wanneer iets in een krantenkop kan worden samengevat, maar een roman is geen stuk voor de krant. Een roman is een serieuze aangelegenheid.''

Shalimar de clown is een breed uitwaaierend verhaal dat de lezer van de Elzas tijdens de Tweede Wereldoorlog – eeuwenlang twistappel voor Fransen en Duitsers – naar de ooit paradijselijke vallei van Kashmir brengt, waar sinds 1947 door India en Pakistan al twee oorlogen om gevoerd zijn. Het eindigt in het hedendaagse Los Angeles. Daar vindt al in het eerste hoofdstuk de sleutelscène plaats: Max Ophuls, afkomstig uit de Elzas en via het Franse verzet in Amerika beland, welk land hij diende als ambassadeur in India en als hoofd terrorismebestrijding, wordt voor de ogen van zijn buitenechtelijke dochter India vermoord door zijn chauffeur. Deze chauffeur, Shalimar de Clown, afkomstig uit Kashmir, verloor ooit zijn grote dorpsliefde Boonyi aan Max Ophuls; een liaison dangereuse waar India uit voortkwam. De clown heeft de rest van zijn leven als moordenaar in dienst van fundamentalistische jihadisten gewacht op zijn kans om Max Ophuls om hals te brengen.

Vallei van Kashmir

,,Natuurlijk heb ik een duidelijke mening over moslimterrorisme'', zegt Rushdie, ,,zoals vrijwel iedereen tegenwoordig. Maar deze roman gaat niet, gaat niet alleen, over moslimterrorisme. Deze roman gaat in de eerste plaats over wat er in een bepaald deel van de wereld gebeurt, namelijk in de vallei van Kashmir. Waar een van de hoofdpersonen vanwege van alles wat er misgaat in zijn leven op het pad van de radicale islam terechtkomt en een moordenaar wordt. Maar ik verzet me tegen het idee van `uithalen naar', dat is het tegenovergestelde van wat een kunstenaar probeert te doen. Wat ik probeer te doen, wat een romancier moet doen, is, behalve een goed verhaal vertellen, onderzoeken en begrijpen.

,,Het is heel makkelijk om te zeggen: islamitische terroristen zijn verschrikkelijke mensen. Het is veel moeilijker om te zeggen: laten we eens kijken hoe een mens zo'n persoon kan worden, hoe een oorspronkelijk heel aardige jongen kan veranderen in iets angstaanjagends. Wat zegt dat over hem en over de wereld waarin we leven? Dat is een lijn in de roman. Maar als gezegd, voor alles is het een weeklacht over het verdwijnen van een manier van leven: de `Kashmiryat', de tolerante manier waarop hindoes, moslims en anderen eeuwenlang in Kashmir samen hebben geleefd.''

De vonk waaruit de roman geboren werd, sloeg al over toen Salman Rushdie eind jaren tachtig in de vallei werkte aan een documentaire voor de BBC. Wanneer de camera draaide, zeiden de `pandits', de hindoes van Kashmir, dat er geen vuiltje aan de lucht was. Wanneer de camera uit was, kwamen de gruwelverhalen. Over het optreden van het Indiase leger en over de ontvlammende islamistische opstand die gevoed werd door de Pakistaanse geheime dienst.

Rushdie: ,,We hebben die pandits toen uit de film gelaten, omdat we niet de waarheid in beeld hadden. Maar die verhalen zijn altijd aan me blijven knagen. En een tweede motivatie voor dit boek was mijn persoonlijke band met het gebied: twee van mijn grootouders komen er vandaan. Dus ik voelde een artistieke plicht om er iets mee te doen, zoals Kashmir ook al in Middernachtskinderen en in Haroen en de zee van verhalen een rol speelt. Ik was eind jaren negentig al aan Shalimar de clown begonnen, nadat ik op een dag wakker was geworden met het beeld van die moord, met die sleutelscène. Maar het boek kwam niet van de grond. Ik heb het weggelegd om Woede te schrijven. Toen ik er daarna mee verder ging, hebben de personages me eigenlijk duidelijk gemaakt dat ik het veel breder moest maken.''

Vuile handen

Het feit dat Rushdie zijn roman al voor 11 september 2001 was begonnen, betekent niet dat degenen die Shalimar de clown lezen als een poging de wereld na 9/11 te doorgronden helemaal ongelijk hebben. Maar ook hier plaatst de schrijver graag kanttekeningen bij een al te directe allegorische interpretatie: ,,Het is logisch dat mensen het boek zo lezen. We leven allemaal in die wereld en ik hou me daar dus ook mee bezig. Je hebt schrijvers die bezig zijn met het verleden, en dat is net zo legitiem, maar mijn boeken zijn altijd een poging de hedendaagse werkelijkheid te begrijpen. Maar met dit thema, het thema van twee verschillende delen van de wereld die op elkaar botsen, ben ik al veel langer bezig. Ik heb er in De grond onder haar voeten al mee gespeeld, want ik maak me daar al heel lang zorgen over. Alleen maakt nu iedereen zich er zorgen over, dus wat dat betreft is er eerder een verschuiving in de perceptie van de lezers dan in de bedoelingen van de auteur.,,Bovendien is wat er in Kashmir aan de gang is nu een soort microkosmos geworden voor wat overal in de wereld gebeurt. In die zin kunnen we er allemaal iets van leren. Maar laat ik nogmaals dit voorop stellen: een roman moet vooral een goed verhaal vertellen. En ik heb op geen enkele manier een didactische roman willen schrijven. Natuurlijk heb ik ideeën over de wereld, maar ik heb een vreselijke hekel aan romans die mij proberen te vertellen wat ik moet denken. Ik hou van boeken die me situaties laten zien, echo's laten horen. En dan maak ik zelf wel uit wat ik denk.

,,Een van de redenen waarom ik zo blij ben met dit boek is dat het niet gemakkelijk is om een oordeel te vellen over de karakters. Boonyi, de vrouw van Shalimar die Max verleidt, is een heel aantrekkelijk personage. Een mooie, zelfverzekerde jonge vrouw die prachtig kan dansen. Dan doet ze iets immoreels, door haar man te verlaten. Maar daar wordt ze weer zo zwaar voor gestraft dat de sympathie van de lezer weer verschuift. Althans dat hoop ik. Net als met Max: de morele held uit het verzet, die later zowel in de liefde als in de politiek behoorlijk vuile handen maakt. En ook Shalimar begint als een heel vrolijke, prettige jongen, een clown zelfs, en verandert dan in iets heel duisters. Maar ik had zelf het gevoel, tegen het eind van het boek, wanneer hij uit de gevangenis ontsnapt, dat je ook weer met hem sympathiseert. Dat je wilt dat hij ontsnapt. En meteen daarna wordt hij weer gevaarlijk. De lezer moet steeds nadenken over de vraag aan welke kant hij staat.''

IJzeren mullah

Niettemin lijkt de spiegeling van de Elzas en Kashmir, en van de `ijzeren mannen' van het Duitse leger die Max' ouders weghalen en de `ijzeren mullah' die vanuit Pakistan met de koran in de knapzak de vreedzame Kashmiri's terroriseert, een duidelijke ideologische waardering van de radicale islam waar de schrijver zelf ook zoveel mee te stellen heeft gehad.

Rushdie: ,,Dat is waar. Fascisme is fascisme, welke vermomming het ook draagt. En dat moet gezegd. Maar directe parallellen zijn nooit waar. Wat ik wilde zeggen is: kijk eens wat interessant, hier hebben we dit gebied, de Elzas, het bezette Frankrijk, waar verzet ontstaat dat we heroïsch noemen. En daar hebben we een ander gebied, Kashmir, dat ook bezet wordt – want het Indiase leger wordt gezien als een bezettingsmacht en daar geeft het ook alle aanleiding toe – maar het verzet daar noemen we over het algemeen niet heroïsch. En ik wil dan niet belerend zijn, maar alleen laten zien: kijk eens wat er verandert wanneer de context verandert.

,,Er is nog een belangrijk verschil: in de Elzas kwam de aanval maar van één kant, was er een aanvallende partij en een partij die de bevolking niet onderdrukt. In Kashmir komt de aanval van twee kanten. De Indiase officier van het bezettingsleger is ook een monster, net als de ijzeren mullah. Dat is nog veel treuriger: dat de democratie India de bevolking van Kashmir al zo lang onderdrukt. In zekere zin is dat erger dan wat de fundamentalisten doen.

,,Er waren passages waarin ik ervaringen van de pandits in Kashmir moest beschrijven, die ik huilend heb opgeschreven. Waarbij ik me afvroeg: `Waarom huil je nu. Je hebt die mensen zelf gecreëerd.' Maar schrijven is voor mij nog nooit zo emotioneel geweest als bij dit boek. Wat weer niet wil zeggen dat ik er niet over het algemeen met heel vrolijke opwinding aan gewerkt heb, omdat het boek zo tot leven kwam. Op de een of andere manier denken de mensen dat ik sinds De duivelsverzen en de fatwa in grote woede of vol wraakzucht schrijf, maar dat is helemaal niet zo. Het was heel leuk om die Indiase kolonel en de ijzeren mullah te laten ontstaan, het zijn ook komische personages. Ik heb veel plezier met ze gehad. Zo schrijf je een boek.''

Ondanks Rushdie's begrijpelijke waarschuwing om Shalimar de clown niet te lezen als een politieke beginselverklaring, zitten er met name ook in de figuur van Max Ophuls veel verwijzingen naar de geopolitieke werkelijkheid van de laatste vijftig jaar waar hij geen afstand van neemt. Max is een van de deelnemers aan de Bretton Woods-besprekingen waar het IMF en de Wereldbank uit zijn voortgekomen. En letterlijk zegt hij na de oorlog het ,,versleten kaartenhuis van Europa'' achter zich te willen laten om de ,,ijzer-en-stalen wolkenkrabber van het volgende grote gebeuren te bouwen''. Weer later schept Max zijn eigen vijand door als hoofd van de geheime antiterreurdienst van het State Department in Afghanistan en Pakistan de Talibaan en Al-Qaeda in het zadel te helpen. We weten wat er daarna met de wolkenkrabber gebeurde. We weten nu ook wat er met Max is gebeurd. Rushdie: ,,Zeker. Dat is een opzettelijke echo. Max is van de generatie die na de Tweede Wereldoorlog oprecht dacht dat ze de wereld beter zou maken door nieuwe instituties te bouwen. Zijn tragedie, en niet alleen die van hem, is dat hij er aan het eind van zijn leven achterkomt dat die instituties niet opleveren wat hij gedacht had. Dat ze zeer fragiel zijn.

,,En natuurlijk is er de schuldvraag. Schuld is een problematische kwestie in het boek. Niemand is helemaal schuldig en niemand is helemaal onschuldig. Schuld en onschuld worden gedeeld. U hebt helemaal gelijk: het is de ironie van de geschiedenis dat Max zijn eigen moordenaar creëert. En Shalimar de clown is ook een poging een roman te schrijven over hoe de wereld was en hoe hij nu is. Maar ik zeg het nog maar eens: als ik een didactische roman had willen schrijven, had ik hem anders geschreven. Partij kiezen kunnen we allemaal, dat doen we in het stemhokje. Als romancier wilde ik dat nu juist vermijden. Ik wilde een situatie laten ontstaan die niet helder is.

,,En de lezer moet vooral ook gewoon een verhaal over deze mensen kunnen lezen. In essentie een verhaal over mislukkende liefde; tussen man en vrouw, tussen vader en dochter. Een verhaal over berouw en vergeving bovendien – de oorspronkelijke titel van het boek was Berouw. Dat is een thema dat voortdurend opduikt in het verhaal: is daar een relatie tussen? Wanneer iemand een moord pleegt en berouw toont, kunnen we hem dan gemakkelijker vergeven? Tijdens het schrijven van het boek kwam ik erachter dat er volgens mij geen relatie is. Vergeving is een zaak van degene die vergeeft. Het is aan ons om te ontdekken of we dat in ons hebben. Berouw is een zaak van de dader. Er is geen noodzakelijk verband.''

Het zijn thema's waar Salman Rushdie noodgedwongen de afgelopen jaren veel mee bezig is geweest. En die nu op een natuurlijke manier hun weg naar een roman hebben gevonden. Zoals ook al zijn ervaring met persoonsbeveiliging bij het schrijven handig van pas kwam. ,,Wat voor mij een privé-ervaring was, is nu een onderwerp voor ons allemaal geworden. Want natuurlijk heb ik een specifieke ervaring waar iedereen eigenlijk al te veel van weet. Maar nu pas kan ik via die ervaring iets zeggen over wat ons allemaal overkomt. Nu pas wordt het voor mij interessant om in een roman te beschrijven wat me al zo lang bezighoudt: beveiliging, religieus extremisme, terrorisme en het verschijnsel dat een democratie, zoals India, intolerant reageert op intolerantie. Want dat zien we nu overal gebeuren: kijk naar Abu Ghraib, kijk naar wat er nu hier in Engeland gebeurt. Ik maak me daar grote zorgen over. Als er hier in Engeland nog meer bommen ontploffen, gaan alle remmen los; ik voorzie een grote backlash. We leven in alarmerende tijden.''

Theo van Gogh

Maar voor zijn uitgesproken mening daarover zal de lezer zich dus moeten wenden tot zijn essayistiek en zijn krantenstukken. Zoals het ingezonden stuk vorige week in The Times waarin hij de moslimwereld opriep tot zelfonderzoek en reformatie. Want zo terughoudend als Rushdie in zijn literaire werk met kant-en-klare meningen wil zijn, zo uitgesproken vindt hij dat we daarnaast, juist in deze tijden van crisis moeten zijn. Daar wil hij tot besluit van het gesprek geen misverstand over laten bestaan: ,,Vrijheid van meningsuiting is de basis van alle andere burgerlijke vrijheden. Wat dat betreft kan ik me voorstellen dat de gebeurtenissen in Nederland, immers een uithangbord van onze liberale cultuur, zo traumatisch geweest zijn. Ayaan Hirsi Ali had het volste recht om Submission te maken, zij is een indrukwekkende vrouw die daarmee een heel belangrijk onderwerp heeft aangesneden – ik heb haar overigens in New York ontmoet omdat een van haar beveiligingsmensen mij een hand kwam geven. Hij had mij ook bewaakt toen ik in Amsterdam was voor het Boekenbal. En ook Theo van Gogh, wat voor woorden hij ook gebruikte – en het zouden mijn woorden niet zijn – had het volste recht om te zeggen wat hij wilde. De verantwoordelijkheid voor zijn dood ligt uitsluitend bij de moordenaar. Juist in tijden van grote crisis moet een samenleving de grootst mogelijke openheid betrachten. Alles moet op tafel komen, alles moet besproken worden. Dat is de enige weg naar een oplossing.''

    • Chris Kijne