`Moet àl ons gas straks uit Rusland komen'

Het aardgas op eigen bodem raakt op. Wat moet Nederland doen om zijn positie op de Europese markt te behouden? Vertrouwen op één pijpleiding uit Rusland? ,,Als die wegvalt, valt er meteen heel veel weg.''

Wil Nederland een rol blijven spelen op de internationale gasmarkt, dan zal het iets moeten doen. De eigen voorraden aardgas raken op. De import ervan stijgt, met name uit Rusland. ,,De vraag is, wil je helemaal afhankelijk worden van een regio die politiek gezien niet de meest stabiele is'', zegt Peter Vogtländer, voorzitter van de Algemene Energieraad (AER) die de overheid adviseert op het gebied van energievraagstukken.

De markt roert zich al. Oliemaatschappij Petroplus meldde deze week dat het een terminal voor vloeibaar gas (LNG, zie kader) gaat bouwen in de Rotterdamse Europoort. Die moet tien procent van het totale Nederlandse gasverbruik dekken. Investering: 400 miljoen euro. Tankopslagbedrijf Vopak en gasleverancier Gasunie kondigden op hetzelfde moment een soortgelijk plan aan. Eerder hadden energiebedrijf Essent en de Amerikaanse oliemaatschappij ConocoPhillips dat al gedaan. LNG wordt per schip vervoerd, in tegenstelling tot traditioneel gas dat via pijpleidingen wordt getransporteerd. ,,Het bouwen van LNG-installaties kan nu dankzij de hoge prijzen voor pijpleidinggas. Bovendien geeft het afnemers de keuze om gas te kopen dat niet alleen maar van de Gasunie komt'', stelt Paul van Poecke, lid van de raad van bestuur van Petroplus en verantwoordelijk voor de LNG-projecten van het bedrijf uit Rotterdam.

Om de situatie te schetsen: de komende 25 jaar verdubbelt de vraag naar gas, zo is de verwachting, en de brandstof zal tegen die tijd de positie van belangrijkste energiebron op aarde hebben overgenomen van olie. Aanbieders van gas zijn er niet veel. Alleen de grote jongens Shell, BP, ExxonMobil zitten in LNG. De markt is oligopolisch, zo schreef de AER begin dit jaar in een rapport over de toekomst van de internationale gasmarkt. De concurrentie zit vooral aan de kant van de afnemers, en zal hard zijn. Wat doet Nederland?

Nu staat het nog sterk. Met zijn uitgebreide gasleidingnet is Nederland een belangrijk doorvoerland voor gas dat uit Noorwegen en Rusland komt en naar België, Frankrijk, Luxemburg en Duitsland moet. Verder heeft het Gasunie, Europa's grootste gasleverancier. Vijftig procent van zijn productie gaat naar het buitenland. Maar de gasvoorraden slinken, en raken een keer op. Wanneer, daarover verschillen de voorspellingen, met name wat betreft het grote Slochteren-veld bij Groningen. De een zegt 2015, de ander schat tien jaar later. Het zal onder meer afhangen van het tempo waarmee het Slochteren-veld wordt leeggepompt. Maar wat daarna? Kan Nederland ook zonder eigen gas zijn positie als belangrijk gasland in Europa behouden? En waar komt de brandstof dan vandaan die de elektriciteitscentrales aandrijft en de gaspitten in de Nederlandse huizen doet ontbranden?

,,Je kunt niks doen en opeens merken dat je afhankelijk bent van Rusland. Of je zoekt diversiteit'', zegt woordvoerder Jan Veenstra van Essent. Het energiebedrijf uit Arnhem is dit jaar begonnen met de ondergrondse opslag van aardgas, in het Duitse Epe, net over de grens bij Enschede. ,,Je bouwt zo een gasbuffer op waarover je kunt beschikken als ergens iets mis gaat.'' Verder denkt het bedrijf dus na over een LNG-terminal, samen met ConocoPhillips. Daarvoor hebben de bedrijven een optie genomen op een terrein in de Eemshaven bij Delfzijl. LNG zal in de toekomst een steeds belangrijker alternatief worden voor gas dat via pijpleidingen wordt getransporteerd. Zeker over afstanden van meer dan 5.000 kilometer – bij die afstand over land wordt LNG concurrerend, over zee is dat al bij 1.000 kilometer het geval want het leggen van een pijpleiding door zee is duur.

De keuze voor LNG is een mengeling van praktische zaken. Er moet nu eenmaal worden voorzien in de groeiende gasbehoefte. Maar de strategisch-politieke kant speelt een nog veel grotere rol. De komst van LNG is van belang voor de Nederlandse economie. ,,Willen we een rol van betekenis blijven spelen, dan zal zo'n terminal er moeten komen'', zegt Vogtländer van de AER. Van Poecke van Petroplus is het hiermee eens. ,,Nederland is nu al een belangrijk gasland, maar dit soort initiatieven zorgt ervoor dat het dit kan blijven.'' Volgens Van Poecke zullen overigens niet alle drie de LNG-plannen nu worden verwezenlijkt. ,,Ik denk dat er gezien de vraag en de omvang van de Nederlandse markt momenteel ruimte is voor twee terminals in het land.'' Ook Vogtländer vindt drie terminals ,,misschien wat veel''.

De politiek zal zich ook moeten realiseren dat Nederland, en de rest van Noordwest-Europa, steeds afhankelijker wordt van het gas dat via pijpleidingen vanuit Rusland en Noorwegen wordt aangevoerd. ,,Het gas voor het noordwesten van Europa wordt nu uit twee bronnen uitgevoerd, met pijpen. LNG komt uit meer landen waardoor het risico wordt gespreid'', zegt Coby van der Linde, directeur van het energieprogramma van Instituut Clingendael. Zij voegt eraan toe dat gasconsument Europa geen reden heeft gehad om te twijfelen aan Rusland. ,,Ook toen het hele land (de Sovjet-Unie, red.) uiteen viel bleef het gas komen.''

Feit is dat een té grote afhankelijkheid van één of twee landen niet wenselijk is voor een overheid, zeker niet als het een grondstof betreft die massaal wordt gebruikt door burgers en bedrijfsleven. ,,Er gaat veel gas door die pijp uit Rusland. Als dit wegvalt valt er dus ook meteen heel veel weg'', stelt Van der Linde. Zoiets kan gebeuren door acties van de Russische overheid, maar ook door ongelukken of terroristische aanslagen op de pijp die onmogelijk in zijn geheel kan worden bewaakt. In Irak zijn pijpleidingen, meestal voor olie, regelmatig doelwit van aanslagen. ,,Maar LNG is ook kwetsbaar'', zegt Van der Linde. ,,Een tanker met LNG is eigenlijk een drijvende pijpleiding.''

De komst van LNG zal Nederland in ieder geval op de kaart houden als gasdistributieland, meent Van Poecke van Petroplus. ,,Het gas uit onze LNG installatie is vooral voor Nederland, maar het zal ook worden geëxporteerd naar onder meer Duitsland'', zegt hij. Van der Linde ziet ook een toekomst voor Nederland. ,,Zeker nu Groot-Brittannië wegvalt (de Britten zijn bijna door hun gas heen, red.) kan de komst van LNG helpen om onze positie van belangrijk Europees gasland te continueren. Daarvoor heb je overigens niet alleen LNG nodig, maar ook een uitbreiding van de bestaande gas-infrastructuur'', stelt Van der Linde.

Vogtländer van de AER pleit onder meer voor meer opslagcapaciteit. ,,De omringende landen moeten weten dat we in alles kunnen voorzien. Opslag, transport, een beurs om aan te handelen. Het gaat niet alleen om gas, maar ook om alle diensten daaromheen.''