Het nieuwe stadshart aan de overkant (Gerectificeerd)

Twaalf jaar na de opening van de Rotterdamse Erasmusbrug is de Kop van Zuid een deel van de stad geworden. Maar er is ook kritiek op het nieuwe symbool van Rotterdam.

Hotel New York, Erasmusbrug, Kop van Zuid: dat is Rotterdam. Toch is het nog maar twaalf jaar geleden dat de brug openging die nu symbool staat voor de stad, het decor vormt van menig festival en geliefd is als filmlocatie. Vier jaar later werd het gerechtsgebouw opgeleverd, dat de eerste kantoortoren was. Weer een paar jaar later volgden Toren op Zuid (het gebouw met de schuine gevel pal achter de brug), Luxor Theater en World Port Center. Woontoren Montevideo bereikte dit jaar het hoogste punt.

De Kop van Zuid is `gewoon' geworden. Zo gewoon dat het gebied tegenwoordig vooral in het nieuws lijkt te komen met wat er niet goed gaat. Dan gaat het over het historische pakhuis Entrepot (1879), waar winkels, cafés en restaurants wegkwijnen. Of over het al jaren door krakers bezette, monumentale Poortgebouw (ook 1879). De bouw van een enkele kantoortoren is uitgesteld, appartementen worden niet meer alleen verkocht, maar ook verhuurd, en er is weinig sociaal verband met de oude wijken achter de nieuwe woontorens ontstaan. Positief nieuws gaat vooral over de bouw van nieuwe woningen, zoals het vorig jaar door het stadsbestuur goedgekeurde masterplan Parkstad. Het gaat niet langer over prestigieuze projecten als een derde stadsbrug.

Vanuit adviesbureau BVR (Bureau Van Riek) aan de Veerhaven heeft `de vrouw achter de Kop van Zuid', Riek Bakker (60), uitzicht op Erasmusbrug, Hotel New York, World Port Center en Montevideo. Het adviesbureau heeft ze net van de hand gedaan, directeur stedebouw is ze allang niet meer. Ook is ze geen wethouder ruimtelijke ordening en volkshuisvesting geworden, toen Pim Fortuyn in 2002 behalve aan Carel Weeber ook aan háár dacht. ,,Daar had ik geen zin in. Ik ben geen politica.'' Ze adviseert Rotterdam nog één dag in de week over de Kop van Zuid.

Deze donderdagmiddag nemen we de watertaxi. ,,Net als vroeger eigenlijk, toen de brug er nog niet was en er de hele tijd bootjes op en neer voeren. Het was een letterlijke, maar vooral ook mentale scheiding tussen noord, waar de hoge heren woonden en werkten, en zuid, de haven.''

Van de Veerdam gaan we langs Katendrecht naar de Rijnhaven. Vanaf het water heb je daar zicht op het gerechtsgebouw. ,,Dat gebouw was nog een hele klus: de rechters wilden er niet naartoe. Ze waren gewend aan noord: op de fiets naar het werk. Dus ik zei: kom, dan fietsen we een keer met z'n allen over de brug, kijken of het lukt.''

Dan Hotel New York, klein in de schaduw van World Port Center (32 verdiepingen) en Montevideo (43 verdiepingen). Waarom is hier eigenlijk zoveel hoogbouw gekomen? ,,We wilden laten zien dat we een nieuw centrum konden maken. Dan is hoogbouw een goed middel. Bij hoogbouw win je terrein en kun je je goed openbaar vervoer veroorloven. Over het hotel redeneerden we: dat steekt vooruit, een voorkant op de wind, dus maken we daarachter een besloten, pleinachtige ruimte, een soort binnenkant, en gaan we aan de randen de hoogte in. Je moet ook bedenken: het kan hier hard waaien. Dus nu loopt iedereen aan de binnenkant van die hoge gebouwen, uit de wind, en vinden ze het er fijn.''

Daarna onder de brug door, aan het einde waarvan de meeste mensen die uit het noorden van de stad komen rechtsaf slaan en niet linksaf, richting Entrepotgebouw (400 woningen, 2.000 vierkante meter kantoor en 10.000 vierkante meter horeca en bedrijven). Hoe kan dat?

,,We hebben daar een inschattingsfout gemaakt. Er is een grote supermarkt neergezet, die tachtig procent van het gebouw vulde. Van wat er overbleef werden kleine winkeltjes gemaakt, bijna hokjes. En iedereen die dat wilde en het kon betalen, mocht daarin. Maar met die grote, dominante supermarkt gebeurde wat met alle supermarkten is gebeurd: de aankleding werd minder, het aanbod ook. De aantrekkelijkheid nam af. En dat kon niet worden opgevangen door die kleine winkeltjes, waar vaak niet eens serieuze ondernemers in zaten.''

Maar er was meer. ,,Voor zo'n voorziening zijn veel mensen nodig. En die waren er nog niet. We zijn dus eigenlijk te snel gegaan. Ook wat de horeca betreft. Daar speelde ook een rol dat het rechterdeel na de brug mooier is om te zien: aan alle kanten water. Links heb je die trekker niet. Je ziet dat gebouw ook niet meteen, je moet het gaan zoeken. Wij dachten dat de mensen in de kantoren er wel naar toe zouden gaan. Maar die hebben allemaal een eigen bedrijfsrestaurant.''

Pal vóór het Entrepotgebied ligt het Poortgebouw, het 19de eeuwse kantoor van havenondernemer Lodewijk Pincoffs. Het is nu in handen van een projectontwikkelaar. Waarom gebeurt er niks mee? ,,We maken er geen haast mee. Ik vind: dit is geen stad van krakers, dus als je er dan een paar hebt, moet je ze niet meteen het vuur aan de schenen leggen. We wachten op een prachtig plan van de ontwikkelaar. Iets tot nut van het algemeen. Dat plan is er nog niet.''

Een paar honderd meter verderop was een mogelijke derde stadsbrug gedacht. Is ze niet teleurgesteld in het huidige stadsbestuur, dat van dergelijke grootse plannen weinig moet hebben? ,,Ze hebben die brug niet definitief afgeblazen. Het kan altijd nog. Maar ik denk ook niet dat ikzelf als wethouder zou hebben gezegd: nog een brug. Zo van: die successtory willen we herhalen. En stel, de Tweede Maasvlakte gaat door en de stadshavens aan de andere kant komen vrij: Waalhaven, Maashaven. Dan zou je juist die kant moeten ontwikkelen. Charlois erbij betrekken. Het Oude Westen. En dan moet die brug dáár komen.''

Heeft de wisseling van stadsbesturen invloed op een groot project als dit? ,,Ik zie het als een beweging van eb en vloed. Soms is het eb en vindt iedereen alles goed wat je doet, natuurlijk, prima idee. Dan wordt het weer vloed, zoals laatst met dat besluit dat hier vanuit het centrum straks twee bioscopen naar toe komen: belachelijk, idioot, wat denken ze wel daar, dat hoort toch helemaal niet bij het stadscentrum. Het is een proces in horten en stoten. Waar het om gaat, is dat je je aan je plan houdt, ook al duurt het twintig jaar voor het af is. Tot nu toe hebben alle verschillende stadsbesturen dat gedaan, ook dit bestuur. Als je het zo bekijkt, gaat het heel goed.''

Rectificatie

Het artikel Het nieuwe stadshart aan de overkant (20 augustus, pagina 2) vermeldt dat de Erasmusbrug in Rotterdam in 1993 is geopend. Dat was echter in 1996. De bewoners van het Poortgebouw waren krakers, maar ze hebben tegenwoordig een huurcontract.

    • Gretha Pama