Droeve oosterling

Wie een tekst, een verhaal of een muziekstuk vertaalt, interpreteert de vreemde elementen die zonder gemeenschappelijke woorden of gevoelens onzegbaar zijn. Maar de vertaler moet ook rekening houden met de autonome werkelijkheid in een tekst: het letterlijke.

De vertaling moet dus een weergave zijn van zowel het geïnterpreteerde als het letterlijke, het begrijpelijke en het onbegrijpelijke. Zo vertaal ik een liedje dat in de jaren zeventig van de vorige eeuw door Fereidoen Farokhzad werd gezongen. Het wordt natuurlijk niet meer door de islamitische staatsomroepen gedraaid, maar het is nog steeds populair.

O, de droevige oosterling

de zon komt eruit

de zon vliegt als een duif over je nest heen

de bazaar van je ogen is vol van de geuren der lente

de geur van graanbloemen herinnert aan jou.

Farokhzad bezingt niet de verschijning, of het oprijzen van de zon. Zeer bewust zingt hij dat de zon komt. Zij is ergens, zij komt uit iets, misschien ook uit het niets. De vanzelfsprekendheid waarmee we zeggen dat de zon opgaat, wordt hier tenietgedaan. Voor de droevige oosterling komt de zon niet zo maar op. Zij komt, en zoals alles wat komt, is zij onvoorspelbaar. Wellicht komt zij. Wat komt kan zich vastleggen in een belofte. Desondanks weten we dat aan elke belofte iets onverwachts kleeft. En dat niet alle beloften waargemaakt kunnen worden. Farokhzad verbindt de zon en het komen zo met elkaar dat de oosterling de zon moet verwarren met de toekomst. Wat brengt de toekomst die als een duif over de oosterling heen vliegt? Herinneringen. Aan het begin van de westerse wetenschap constateerde Aristoteles in Metafysica dat de mens zich van dieren onderscheidt door het vermogen tot herinneren: Mnemosyne is de dochter van hemel en aarde.

O, droevige oosterling

Jij bent

zoals een berg van licht.

Voorkom dat onze zon doodgaat.

Jij bent

zoals een reine dag.

Jij bent

zoals een trotse zee.

Voorkom dat de stilte herleeft

Farokhzad spreekt de taal van het preislamitische Perzië waarin de profeet Zarathustra in zijn liedjes verhaalt over de strijd tussen licht en duisternis. Bij de dageraad van de oudheid beval Zarathustra dat men (waarachtig) oprecht moest spreken, handelen en denken. Waarheid stond centraal. Daarom raadde Zarathustra zijn mensen af om geld te lenen van andere mensen. Want als je het niet kunt terugbetalen, ga je wellicht liegen. Zarathustra, de geliefde profeet van Nietzsche en Rushdie, verhief de waarheid als de hoogste politieke deugd. Hier bezingt de kunstenaar tegelijkertijd de ontologische toestand van de mens: jij bent een berg van licht, een reine dag, een trotse zee. Dit zijnde wat wij de mens noemen, moet voorkomen dat de zon doodgaat en de stilte herleeft.

O, droevige oosterling

Toen de zon jou heeft gezien

– (jij bent een stad van regen) –

wikkelde zij zich in jouw wolkjes.

De nacht vergat haar weg en verdween in jouw haren.

De vrijheidzon lachte naar je ogen

Nu weten wij waarom de oosterling zo droevig is. In duisternis verlangt Farokhzad naar de zon, in tirannie dorst hij naar de vrijheid. Maar de zon is geen almachtige Allah of een andere tiran. Niemand weet wat er gaat gebeuren als de zon komt. De zon kan de werkelijkheid niet veranderen, zij kan alleen komen. Wij, de droevige oosterlingen moeten voorkomen dat de stilte herleeft. De geliefden moeten de winter trotseren, zij zijn de weg naar vrijheid.

Fereidoen Farokhzad werd in 1938 in Teheran geboren. Hij studeerde en promoveerde (in de rechtsgeleerdheid) in Duitsland. Als dichter keerde hij huiswaarts. Maar hij werd uiteindelijk beroemd als zanger en showman. Eén keer per week was hij op de buis. Met zijn scherpe grapjes leek hij erg op Paul de Leeuw. Hoewel hij getrouwd was geweest, dachten velen, op grond van zijn gedrag, dat hij een homo was. Met de revolutie vluchtte hij naar Amerika om daar met andere gevluchte musici de Iraanse moderne muziek in leven te houden. Hij maakte bandjes met oude en nieuwe liedjes en die werden naar Iran gesmokkeld. Dat gebeurt overigens nog steeds. Zangers en zangeressen verzetten zich als eersten tegen het islamitische regime. Uiteindelijk verliet hij Amerika en ging in Duitsland wonen. Weer schreef hij gedichten. Hij werd opnieuwe ongekend populair met zijn liedjes en grapjes over de heersers van Iran.

Op 6 augustus 1992 werd hij in zijn huis in Bonn dood aangetroffen. Volgens de Duitse politie was hij letterlijk in stukken gesneden. Duitsland beschuldigde, terecht, Iran van deze laffe moord. In die tijd voerde een speciaal korps van de Revolutionaire Garde verschillende terreuraanslagen in Europa uit. President Ahmadinedjad en zijn vrienden behoorden tot die terreurgroep. De droevige oosterling met zijn liefde voor moslims en niet-moslims stierf in een continent waar terreur nu de boventoon voert.

    • Afshin Ellian