De zes beste boeken voor thuis op de bank

De zomer is bijna voorbij, maar Ellen de Bruin kiest nog snel zes non-fictieboeken om straks helemaal bijgelezen aan het werk te kunnen gaan

Nog even een zomers onderwerp, aan het eind van de vakantie: verliefdheid, en hoe het werkt. Nee, rustig maar, romantische zielen, Helen Fisher reduceert het mooie en bijzondere daarvan heus niet tot een samenspel van chemische stofjes. Daar is ze zelf veel te romantisch voor. In een interview met deze krant (`Tot over je oren', 15 januari 2005) vergeleek ze verliefd zijn terwijl je weet hoe dat werkt, met het eten van iets lekkers waarvan je weet hoe het is samengesteld: ,,Je kunt heel precies alle ingrediënten in een reep chocola kennen, maar dan ga je zitten en je proeft hem... Nee, onderzoek doen naar verliefdheid heeft voor mij helemaal niets van de magie weggenomen.''

Antropologe Fisher beschrijft dan ook niet alleen haar eigen onderzoek in het boek – heel on-antropologisch onderzoek waarbij ze hevig verliefde jonge mensen in een fMRI-scanner legde om erachter te komen welke hersengebieden actief waren bij het kijken naar een foto van hun geliefde. Ze beschrijft ook vierduizend jaar oude Sumerische en vierhonderd jaar oude Britse liefdesgedichten, twaalfde-eeuwse hoofse ridderliefdes en Chinese fabels over onmogelijke liefdes. Ze beschrijft hoe bezitterig mopshondjes en grizzlyberen kunnen zijn, en hoe kieskeurig de vrouwtjes van sommige soorten vleermuizen. Ze beschrijft het liefdevolle, zeer vochtige en sterk stinkende voor- en naspel van de Afrikaanse olifant. Ze speculeert over het ontstaan van romantische liefde in de evolutie, en ze beschrijft hoe energiek, vrolijk, gepreoccupeerd, depressief, hunkerend, zoekend, afhankelijk, hoopvol, empathisch, jaloers en opgewonden verliefden kunnen zijn. Het lijkt wel of er een kast vol liefdesboeken boven Waarom wij liefhebben is omgevallen.

En Fisher analyseert dus ook welke chemische stofjes een rol spelen bij liefde en verliefdheid, maar dat vindt ze op zich niet interessant genoeg. Ze lijktminstens even geïnteresseerd in de persoonlijke liefdesverhalen van sommige van haar proefpersonen als in de uitkomsten van de fMRI-scans. En verder vindt ze die stofjes vooral belangrijk omdat ze aantonen dat romantische liefde drie verschillende vormen kan aannemen – hevige verliefdheid, veilige gehechtheid, en seksueel verlangen. Die hebben elk hun eigen neurologisch systeem; er horen onder meer verhoogde niveaus van dopamine, oxytocine en testosteron in de hersenen bij, voor wie het dan echt wil weten. De systemen hangen natuurlijk samen (wie verliefd is, krijgt ook zin in seks en gezellig dingen doen), maar ze zijn wel afzonderlijk te onderscheiden.

Aan het eind van haar boek beschrijft Fisher allerlei soorten mislukte liefdes, en geeft ze tips hoe je kunt proberen om je eigen hersenen een beetje voor de gek te houden, als je bijoorbeeld van een onbeantwoorde verliefdheid afwilt of als je je relatie spannender wilt maken dan die is. ,,Ik had het gevoel dat ik de lezer niet in de steek kon laten'', zei ze daarover. Waarom wij liefhebben is een boek voor iedereen die weleens verliefd is geweest, of iemand kent die weleens van iemand heeft gehouden.

2 Waarom een biografie lezen van een dertig jaar geleden overleden Britse schrijver van wie je nog nooit hebt gehoord? Omdat Like A Fiery Elephant. The Story of B.S. Johnson (uitg. Picador, 654 blz., €17,95) ook, nee, voorál een nooi boek is over de soms wat wazige verhouding tussen fictie en werkelijkheid. Romanschrijver Jonathan Coe construeert het levensverhaal van een collega die een hekel had aan verhalen. Bovendien een mooi psychologisch portret van een zichzelf hatende narcist.

3 Nog een mooi psychologisch portret, maar dan van een bescheidener man die met subtiele humor zichzelf en zijn familie beschrijft. Marten Toonder begon systematisch zijn memoires te noteren na de dood van zijn vrouw Phiny in 1990, als eerbetoon aan haar. Universeel menselijk, deze Autobiografie 1912-1998 (uitg. De Bezige Bij, 1173 blz., €32,50) van de op 27 juli overleden schrijver, dus ook geschikt voor mensen die niet van Bommel houden.

4 Nog een boek over de verhouding tussen fictie en werkelijkheid, maar dan een waar je niet bij na hoeft te denken. Molvanië. Een land gevrijwaard van moderne tandheelkunde (uitg. Prometheus, 176 blz., €15) is een reisgids over een verzonnen Oostblokland: de bakermat van de kinkhoest, waar het voltage ooit bepaald werd door middel van numerologie. Hoteleigenaars typeren in dit boek hun eigen afgelegen hotel als prettig dichtbij – ze wonen er immers zelf.

5 Molvanië wordt niet genoemd in Lezen op locatie. Atlas van de wereldliteratuur (uitg. Prometheus, 153 blz., €17,50), maar wel zo'n beetje de hele bestaande wereld. Aan de hand van zestig kaarten beschrijft Pieter Steinz enthousiast en met sympathieke compleetheidsheidswaan boeken die zich op bepaalde plekken in de wereld afspelen, zodat je ze daar kunt lezen. Een vakantie met bijbehorende lectuur plannen was nog nooit zo gemakkelijk en leuk.

6 Maar waar haal je de tijd vandaan om overal op de wereld boeken te gaan zitten lezen? Dat weet Tom Hodgkinson. In How To Be Idle (uitg. Penguin, 338 blz., €14) legt hij uit hoe goed het is voor mensen om zonder schuldgevoelens lui te zijn en niets te doen. Deze nieuwe pocketuitgave – `now with added idleness' – bevat ook reacties van lezers op de eerdere uitgave van het boek (`ik heb mijn baan opgezegd en nu ben ik bang!') en Hodgkinsons antwoorden daarop. Lees en leef.

Helen Fisher: Waarom wij liefhebben. De aard en chemie van romantische liefde. Uitg. Contact, 304 blz., €29,95

    • Ellen de Bruin