De vliegende Hollander

Een Amsterdamse stukjesschrijver die deze week geen stukje heeft geschreven over het treinongeluk, de staking van de gemeentereiniging en Sail 2005, is geen Amsterdamse stukjesschrijver. Maar wat heb je in dit vak aan het einde van de week nog in het midden te brengen? Wat is er nog niet geschreven? Aan zelfbeklag mag een stukjesschrijver zich nooit overgeven. Andere oplossing: zelf naar het evenement gaan kijken, in de hoop dat er iets onverwachts gebeurt? De kroonprins heeft onder de hoede van de kapitein zijn schip al even laten stranden. Heel sneu, maar dit incident is door Philip Freriks in het NOS-journaal al uitputtend behandeld. Wat te doen? Gewoon beginnen en dan zie je vanzelf wel waar het uitkomt.

Ik bekeek de foto's en opeens dacht ik aan het dagboek van de gebroeders Edmond en Jules de Goncourt, een passage die door W.F. Hermans is geciteerd. ,,In een museum zie je drie soorten mensen: de mensen die naar de schilderijen kijken, de mensen die kijken naar de zakken van de mensen die naar de schilderijen kijken, en de mensen die kijken naar de handen van de mensen die kijken naar de zakken van de mensen die naar de schilderijen kijken.'' De Goncourts hadden het ook niet van zichzelf; ze citeerden de tekenaar Paul Gavarni (1804-1866) die eigenlijk Hippolyte Chevalier heet. Anderhalve eeuw later staan zijn woorden in de slijpsteen. Zo leef je voort.

Afgezien van de zakkenrollers en de politie, heeft Sail een massale vredigheid: die honderdduizenden die in de zon, of het zonnetje, hele dagen naar grote oude zeilschepen zitten te kijken, terwijl ze patat eten en er een biertje bij drinken. Vergelijk het met de Gay Pride Parade, ook een evenement maar vooral bedoeld om seksueel te hossen. Het bezoek van de Paus aan Keulen, niet minder evenement maar bedoeld om een zaligheid deelachtig te worden, voor wie erin gelooft. Voetballen, mooie sport, vooral interessant door de min of meer bedwongen razernij op het veld en de tribunes. De kermis, evenement van de gemechaniseerde sensatie. Sail biedt niets anders dan de verzadiging van de aanblik, van de grote zeilschepen die langzaam voorbij varen. Sail is het nirwana onder de evenementen. Welke gek zou dat willen verstoren? Gelukkig wemelt het er van de oplettende agenten.

De trots van Nederland is de Willim, de zorgvuldig gebouwde replica van een schip uit de vloot van de Verenigde Oostindische Compagnie. Het enige nadeel, las ik in Het Parool, is dat het niet op eigen kracht kan varen. Dat is wel heel treurig voor zo'n trots vaartuig. Als ik baas van de bouwers zou zijn geweest, had ik er stiekem een motor in gezet. Beter zo'n kleine vervalsing dan overgeleverd te zijn aan andere machten, hoe welwillend die ook mogen zijn. En het publiek had het me niet kwalijk genomen, want het blijft een prachtig schip.

Toen vroeg ik me af of er wel eens een replica van De Vliegende Hollander is gebouwd. Als er één schip is dat het verdient, dan dit. Het is een spookschip. De gezagvoerder, Van Straaten – voornaam niet bekend – is tot straf voor zijn goddeloos leven gedoemd, rusteloos met zijn schip bemand met doden over de zeeën te dwalen, zonder ooit een haven te bereiken. In de eerste versies is hem het gebied om Kaap de Goede Hoop toegewezen, later wordt hij ook in de wateren om Engeland en bij Duitsland waargenomen. Ten slotte zwerft hij over alle wereldzeeën. In Duitsland heet hij Kapitän Von Falkenberg, in Engeland Van der Decken. Een schip dat zijn weg kruist, is tot ondergang gedoemd. Toch, als ik ter zee was, heb ik gehoopt dat ik De Vliegende Hollander zou tegenkomen. Als kind al wilde ik weten hoe het er daar aan dek uitzag, wat voor geluiden ik zou horen, eigenlijk alles. Later geleerd dat ik niet de enige ben. Richard Wagner heeft er een opera van gemaakt, Simon Vestdijk een boek en ten slotte is het schip nog als symbool gebruikt door de KLM op een reclameplaat. Van Straaten gereclasseerd.

Er zijn in de wereldliteratuur meer mensen van Nederlandse afkomst die een kwade invloed hebben. Op zijn reizen ontmoet Gulliver hier en daar een onbetrouwbare Hollander. En speelt in het Monster van Frankenstein een Doctor van Helsdinghe niet een bedenkelijke rol? Grote klassieke schurken hebben we hier niet voortgebracht, maar wel een goddeloze zuiplap als Van Straaten die op zijn manier onvergetelijk is geworden. Dat maakt me toch ook weer trots op mijn land.

Over vijf jaar is de volgende Sail. Laat dan een modern kunstgezelschap bij nacht een replica van De Vliegende Hollander via het Noordzeekanaal naar het IJ varen, met op de brug Van Straaten. Ook oude glorie.

    • S. Montag