Wotan in Hollywood

Wagners operacyclus `Der Ring des Nibelungen' vertoont een verrassende gelijkenis met George Lucas' filmcyclus `Star Wars'. Ook in hun werkwijze lijken componist en filmer op elkaar.

Natuurlijk is Richard Wagner een grote fan van Star Wars. De schepper van de vierdelige operacyclus Der Ring des Nibelungen – hij werkte er meer dan 25 jaar aan – herkent zichzelf bijna geheel in George Lucas, de maker van de zesdelige filmcyclus die dit voorjaar met Revenge of the Sith na dertig jaar werd afgesloten. Wagner begon ooit aan de opera Siegfrieds Tod (later Götterdämmerung) en merkte dat hij nog drie opera's nodig had, voor de voorgeschiedenis. Net zo kreeg de eerste Star Wars-trilogie een prequel met de tweede Star Wars-trilogie, die eindigt met de wording van Darth Vader.

Alle Wagneriaanse personages uit de Ring zijn moeiteloos terug te vinden in Star Wars. Ook hier, naast de Jedi-ridders, de komiek Jar Jar Binks, de napoleontische senator Palpatine, de wijze Yoda en de griezel Jabba the Hutt, zijn er helden, draken, slaven, slechteriken, goden of wat daarvoor doorgaat, machthebbers en criminelen, beheerst door hebzucht en excellerend in list, bedrog en geweld.

De Ring gaat over fraude bij de bouw van het Walhalla, waarbij de oppergod Wotan het Rijngoud steelt. Star Wars gaat over een intergalactische oorlog over belastingen en belemmeringen van handel in het heelal.

Echter, Richard Wagner was minder preuts. De ooit van elkaar gescheiden tweeling Siegmund en Sieglinde uit zijn Ring keert in Star Wars terug als Luke en Leia Skywalker. Maar wanneer Luke en Leia elkaar hervinden, komt het bij George Lucas niet tot incest, zoals tussen Siegmund en Sieglinde in Die Walküre. In Star Wars is Leia de keurige verloofde van Han Solo (Harrison Ford).

Star Wars verhaalt, eigentijds en soms humoristisch, eenzelfde mythe als Der Ring des Nibelungen. Verschillende fases van het zeer verre verleden, eonen vóór de schepping van de Aarde, bestaan moeiteloos naast elkaar. De dinosauriërs die later Jurassic Park zouden bevolken, leven hier in het ruimtevaarttijdperk. Als in The Phantom Menace de `hyper drive' van de raketmotor kapot is, gaat Obi-Wan Kenobi op de planeet Tatooine naar een winkel in raketonderdelen die wordt gedreven door een vliegende dinosaurus. Waarom shopt de Nasa daar niet? De winkelier is familie van Wagners Alberich en Mime, althans, zoals die in hun keverkostuums optreden in Pierre Audi's Ring-enscenering die in september door de Nederlandse Opera wordt herhaald.

Kuise buitenkant

In Star Wars is, net als in de Ring, alles verrassend aards en menselijk. De politici in Star Wars discussiëren niet op inhoud, maar op procedures. En als ze er niet uitkomen, stellen ze een commissie in. Als de twee droids (robotten) C3-PO en R2-D2 elkaar voor het eerst zien, stellen ze zich netjes aan elkaar voor. Als de kleine R2-D2 daarbij in het naakte kruis van de lange C3-P0 kijkt en opmerkt dat hij geen buitenkant heeft, zegt C3-PO: `O, is het hele zaakje te zien? Hemeltje!' Later heeft hij een kuise, glimmend gouden buitenkant.

Star Wars is film uit het televisietijdperk, in soap-tempo met veel locatiewisselingen. Zo tijdloos en ouderwets Wagneriaans als Stanley Kubricks 2001: A Space Odyssee was, zo flitsend is Star Wars. Door de vele verschijningen lopen verleden en heden dooreen. Bij Kubrick was het heelal vrijwel leeg, bij Lucas zien we `Manhattan in Space' met eindeloze files van ruimteschepen tussen wolkenkrabbers die tot ver in het universum reiken.

De aanduidingen van de locaties in de Ring en Star Wars komen soms treffend overeen. Lucas laat Star Wars beginnen in `Deep Space', de tweede acte van Siegfried situeerde Wagner in `Tiefer Wald'. Daar smeedt de jonge Siegfried zijn zwaard Nothung. Het is de antieke voorloper van de hightech light-sabres waarmee Anakin Skywalker en zijn zoon Luke hun spectaculaire lasergevechten leveren.

Tussen vader en zoon Skywalker komt het tot eenzelfde confrontatie als tussen Siegfried en Wotan, de oppervader. Vader Skywalker is daar getransformeerd tot Darth Vader, na zijn keuze voor de Slechte Kracht. Darth Vader is in The Revenge of the Sith zwaar gewond geraakt en verbergt zijn duivelse mismaaktheid achter een zwart masker. In de Ring schermt Wotan zijn lege linker oogkas af met een zwart lapje.

Wagner, die putte uit middeleeuwse sagen als het Nibelungenlied, de Edda, Parsifal, de Volsings en legenden rond koning Arthur, werd vaker geciteerd en geparafraseerd. Hagen, de moordenaar van de held Siegfried, keerde in The Godfather van Francis Coppola als terug als de consigliere Tom Hagen. De titel The Lord of the Rings, de verfilming van de romans van J.R.R. Tolkien, zegt al genoeg. En Luke Skywalker in Lucas' Star Wars heet een `jonge dwaas', zoals Parsifal een `reine dwaas' was. Natuurlijk is Luke een zelfportret van de jonge Lucas, zoals Wagner zich projecteert op Parsifal, de dienaar van de Graal, de redder van het christendom.

George Lucas is net als Wagner de kunstenaar die zijn middeleeuwse klassieken kent en over alles de totale controle wil hebben. Alleen de vaak Wagneriaanse muziek bij Star Wars – veel Walküre en leidmotieven – schreef Lucas niet zelf, dat deed John Williams. Wagner componeerde uiteraard uitsluitend zijn eigen muziek. Wagners Ring is, afhankelijk van het tempo van de drigent, nog zo'n drie uur langer dan Lucas' Star Wars, die compleet meer dan dertien uur duurt.

Ludwig II

Wagner schreef ook alle teksten voor zijn opera's en bouwdein Bayreuth zijn eigen theater, met forse giften van de Beierse koning Ludwig II, zijn grootste bewonderaar. In 1876 werd het geopend met de wereldpremière van de complete Ring. De componist exploiteerde dat theater met de door hemzelf geproduceerde voorstellingen van uitsluitend zijn eigen opera's. Precies zo schreef de regisseur Lucas de scripts van zijn films, hij produceerde die zelf, hij financierde ze uit eigen fondsen, bijeengebracht door miljoenen Star Wars-fans en hij schiep dusdoende zijn eigen Hollywood.

Wagner bouwde zijn theater met toneeltechniek en akoestiek geheel naar eigen inzicht. Hij maakte voor het eerst de totale illusie mogelijk. De orkestbak werd overkapt, de toneellijst is onzichtbaar en de toeschouwer kijkt los van de realiteit van nu naar de mythe uit het verre verleden. Wagner bouwde een democratische zaal in amfitheatervorm, zonder balkons en loges, zonder rangen en standen, met plaats voor iedereen. Zoals in de bioscoop.

Lucas is een pionier in de film- en geluidstechniek. Hij zorgde voor een revolutie met de door hem ontwikkelde toepassing van digitale mogelijkheden. Zijn films verbluffen door schaal en tempo: in het universum van Lucas zit de bioscoopbezoeker eerste rang en vliegt mee in wendbare ruimteschepen en of de enorme Ster des Doods, een planeet op zich. De Ster des Doods is Lucas' Walhalla en net als het Walhalla bij Wagner aan het slot van Götterdämmerung gaat die in vlammen op. Er is weer plaats voor een betere wereld.

De natuurwetten zijn door Lucas afgeschaft en de theorieën van Einstein gelden bij hem niet. Relativiteit is in Star Wars opgeheven.

Bij Lucas kan alles, ziet Wagner, zelfs een nieuwe Big Bang.

`Der Ring des Nibelungen': drie cycli in het Amsterdamse Muziektheater 19 sept. t/m 14 okt. Radio 4: 8, 9, 11, 14 okt.

`Star Wars': op video en dvd. `Revenge of the Sith' draait nog in de bioscoop.

    • Kasper Jansen