VS willen beweging in vastgelopen kwestie-Sahara

Het Saharaanse onafhankelijkheidsfront Polisario laat al zijn Marokkaanse gevangenen vrij. De vraag is of er nu beweging komt in de Saharaanse zaak.

De laatste 404 Marokkaanse gevangenen van Polisario, de onafhankelijkheidsbeweging voor de Westelijke Sahara, mogen naar huis. Gisteren werd officieel bevestigd wat een maand eerder in Madrid werd beloofd door Mohammed Abdelaziz, secretaris-generaal van Polisario en president van de Saharaanse Arabische Democratische Republiek in ballingschap. Ze zullen worden opgehaald door Amerikaanse vliegtuigen uit de vluchtelingenkampen van Polisario in Zuidwest-Algerije. Voor velen van hen zal het voor het eerst sinds de jaren tachtig zijn dat ze weer een voet op Marokkaanse bodem zetten.

Polisario kreeg het de afgelopen jaren zelfs met zijn trouwste aanhangers in Europa aan de stok over de Marokkaanse krijgsgevangenen, die onder slechte omstandigheden vastzaten. Secretaris-generaal Abdelaziz maakte bekend dat het nu de wens ,,van alle verantwoordelijken'' binnen de onafhankelijkheidsbeweging was de militairen vrij te laten. De Verenigde Staten noemden de vrijlating echter vooral een succes voor hún diplomatieke inspanningen.

De krijgsgevangenen – ooit ruim 2.000 – waren jarenlang achter de hand gehouden als wisselgeld in het volledig verzande conflict rond de Westelijke Sahara. Hun vrijlating werpt de vraag op of er enige beweging zit in de onderhandelingen over de toekomst van het woestijngebied. Deze zaak werd vorige maand in handen gegeven van de Nederlandse diplomaat Peter van Walsum als speciale afgezant van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties.

Op 14 november is het 30 jaar geleden dat Spanje, dat zich in 1975 uit de voeten maakte als koloniale bezetter, een overeenkomst tekende waarbij het tijdelijk beheer over de Westelijke Sahara in handen werd gegeven aan Marokko en Mauretanië. Marokko annexeerde het gebied en vocht tot 1991 een oorlog uit met Polisario. De onafhankelijkheidsbeweging trok zich met een groot deel van de bevolking terug in vluchtelingenkampen juist over de Algerijnse grens.

Alle partijen stemden in met het houden van een referendum over de toekomst van het gebied. Maar de onderhandelingen onder leiding van de Verenigde Naties over wie precies stemgerechtigd is en hoe die toekomst er uit moet zien, liepen aanhoudend stuk. Nadat zijn laatste plan om het gebied voorlopige autonomie te geven onder de soevereiniteit van Marokko door het laatste land was afgewezen, gaf VN-onderhandelaar James Baker er vorig jaar de brui aan.

De balans na dertig jaar is dat het Polisario op het diplomatieke vlak enig succes boekte met de erkenning van zijn republiek-in-ballingschap door een groot aantal Afrikaanse staten. Marokko op zijn beurt heeft vrijwel het gehele gebied onder zijn hoede en maakt er de dienst uit.

Polisario eist nu dat Marokko op zijn beurt de 33 `politieke' gevangenen vrijlaat die eerder dit jaar werden opgepakt na rellen in de Westelijke Sahara. Tevens zou Marokko volgens Polisario nog honderdvijftig van zijn militairen vasthouden en is opheldering gevraagd over het lot van een aantal verdwenen Polisario-aanhangers. Marokko op zijn beurt eist dat het Polisario opheldert hoe het zijn dissidenten behandelt.

Dat de Amerikaanse regering zichzelf zo nadrukkelijk complimenteerde voor de vrijlating onderstreept de druk die de VS op Marokko uitoefenen om de onderhandelingen te heropenen. De machtsovername eerder deze zomer in Mauretanië, waarbij een aantal gevangen fundamentalistische moslimleiders werd vrijgelaten, benadrukt het belang van de VS om tot een stabiele oplossing voor de Westelijke Sahara te komen.

De democratiseringspolitiek in de regio staat bovendien in contrast met de hardhandige onderdrukking door Marokko van rellen in de Westelijke Sahara en met het karakter van Polisario dat al sinds jaar en dag door dezelfde personen wordt aangevoerd. Exploitatie van mogelijke oliereserves voor de kust zetten verdere druk op de ketel.