`Gulle politiek' in Oostenrijk

In Oostenrijk wordt langzaam een beetje getornd aan het handjeklap bij de verdeling van belastinggeld. Een systeem van cliëntelisme heeft in de deelstaten de eeuwen overleefd.

Een harmonieorkest, feestversiering, en een uitstekende stemming. ,,Leo'', zei gouverneur Waltraud Klasnic op het lokale partijcongres van de conservatieve ÖVP met een zeer welwillende glimlach, ,,je krijgt je kuurbad!''

En zo geschiedde. Kort na de woorden van de regeringschef van Stiermarken trok de regionale energiemaatschappij Estag het stadje Ottendorf binnen, en kocht, tot genoegen van de burgemeester, grote stukken grond op om naar gezond bronwater te boren – een flitsinvestering van vier miljoen euro.

Burgemeester Leo Rabl kon tevreden zijn. Een goede relatie met de gouverneur en een stadje waarin keurig op haar partij wordt gestemd doen nog steeds wonderen in Stiermarken. Ook al herinnert iedereen in de deelstaat zich dat Estag jarenlang functioneerde als de min of meer officiële `zwarte kas' van Stiermarken, nog steeds hangen wel en wee van gemeenten in Stiermarken af van de grillen van de bazen in Graz, de hoofdstad van de deelstaat.

Het cliëntelisme in Oostenrijkse deelstaten is nog steeds niet verdwenen. Van de negen deelstaten zijn er acht waar al vijftig jaar dezelfde partijen aan de macht zijn. In verschillende deelstaten, ook in Stiermarken, betekent dit dat alle grote partijen automatisch in de regering zitten. De grootste partij levert de gouverneur. De partijen verdelen vervolgens onderling het territorium, de departementen en de personele bezetting. Oppositie komt slechts van de kleine partijen.

Het systeem werkt als volgt: de deelstaat beheert namens de gemeenten een deel van het budget. Het gaat om geld voor projecten die de reguliere begroting van de gemeente overstijgen. Maar de verdeling van dat geld geschiedt niet volgens heldere richtlijnen. Er is geen neutrale ambtenaar die bepaalt welke gemeente een sporthal, een zwembad of een cultureel centrum nodig heeft. De regionale regeringschef handelt naar eigen goeddunken.

In eerste instantie bepaalt de verkiezingsuitslag hoe het geld tussen `zwart' (conservatieven) en `rood' (sociaal-democraten) wordt verdeeld. In Stiermarken wordt de `zwarte' pot met geld beheerd door gouverneur Klasnic. De `rode' pot is voor haar plaatsvervanger, Franz Voves (SPÖ). Klasnic deelt het geld uit aan de zwarte gemeenten, Voves aan de rode. Zo wordt het belastinggeld verdeeld als goede gaven van de leiders van het deelstaatbestuur.

Maar het systeem krijgt in heel Oostenrijk steeds meer kritiek. Het afgelopen voorjaar was er een machtswisseling in het tot voor kort conservatief stemmende Salzburgerland. En in oktober zou ook in Stiermarken wel eens een aardverschuiving kunnen plaatshebben. De Oostenrijkers nemen het Klasnic kwalijk dat ze wel heel vrijgevig is geweest bij het verstrekken van subsidies aan een privédierentuin in de hoofdstad Graz. Wat een paar jaar geleden nog heel gewoon was, wordt nu niet meer zomaar gepikt.

,,We zijn niet gelukkig met het systeem'', zegt voorzitter Helmut Mödlhammer van het verbond van gemeenten – zelf lid van de conservatieve ÖVP. De gemeenten willen ,,heldere richtlijnen'' en niet ,,een of andere kerstman'' die presentjes aanbiedt, zegt hij. Zo worden burgemeesters tot een soort leenheren van de vorst die zich verdringen om diens schatkist. ,,Klasnic trekt door het land als een middeleeuwse koning'', zegt Peter Hagenauer, deelstaatparlementariër van de Groenen: ,,Liefdadig en machtsbewust.''

Ondoorzichtigheid is een van de grootste problemen van het systeem, volgens politicoloog Anton Pelinka ,,De basis van het systeem is: jij controleert mij niet, dan zal ik jou niet controleren.'' Als gevolg daarvan bestaat er in Stiermarken niet zoiets als een regeringsprogramma. ,,De overheid stelt zich geen doelen en hoeft zich dan ook niet te verantwoorden'', zegt Hagenauer. ,,De overheid bestaat domweg.''

De beste burgemeester binnen dit systeem is altijd degene die goed kan opschieten met de partijtop. Zo'n goede relatie loont wederzijds. Als bij voorbeeld Perlsdorf een nieuwe brandweerwagen krijgt, of Wielfresen een ontwikkelingsplan voor het dorp, wordt de gouverneur op een feestelijke bijeenkomst tot ereburger van de gemeente benoemd, wat zich meestal uitbetaalt bij de volgende verkiezingen.

Voor de deelstaat als geheel werkte het systeem echter vaak funest. Zo krijgt de `zwarte' gemeente Pöllauberg binnenkort uit Klasnic' schatkist binnenkort een sporthal – niet hoewel maar juist omdát vier kilometer verderop al een `rode' sporthal staat.

De kuurinrichting in Ottendorf ging uiteindelijk niet door, mede omdat de Europese Unie bezwaar aantekende tegen de handelwijze. Maar voor de gouverneur was het geen weggegooid geld. Wat is vier miljoen euro als je je daarmee een lastige burgemeester van de hals houdt. ,,Je was zo hardnekkig'', zei Klasnic, ,,dat ik je wel moest geruststellen.''

Dit bijna feodale systeem werkt ook door in benoemingen. Loyale schildknapen worden na hun diensttijd beloond met mooie posten op diverse ministeries van de deelstaten. Ook Bezirkshauptmann is nog steeds een geliefde post – een soort districtsbestuurder, tussen gemeente en deelstaat in, die niet gehinderd wordt door parlementaire controle.

,,Het systeem is al eeuwen letterlijk hetzelfde'', zegt Groenen-parlementariër Hagenauer. Zelfs de grenzen van de Bezirke komen overeen met de vroegere graafschappen – en die werden ook altijd onder vleierige hovelingen verdeeld.

    • Norbert Mappes-Niediek