Een enkeltje Den Haag

Wie onlangs last had van stakende ambtenaren, politieagenten of ProRail-personeel zal een geschrift met de titel Lang leve de ambtenaar! niet direct voor zoete koek aannemen.

Maar de titel dekt de lading niet. Dit boekje van Jacques Wallage, momenteel burgemeester van Groningen, heeft een andere boodschap en die is vooral `leve de bestuurder!' Wallage (PvdA) vraagt om een fundamentele heroriëntatie van de publieke zaak, die steeds meer in de verdrukking is gekomen; vooral ambtenaren moeten het daarbij vaak ontgelden als personificaties van bestuurlijke regel- en bemoeizucht.

Volgens Wallage is dat onterecht. De zware rol van de overheid in de moderne samenleving moet begrepen worden tegen de achtergrond van de naoorlogse wederopbouw in Nederland, meent hij. Door de welvaartshausse daarna, en de opkomst van zijn eigen generatie van babyboomers (Wallage is van 1946), werd die rol van de overheid eerder groter dan kleiner, in het onderwijs, de gezondheidszorg en de sociale zekerheid. Pas in de jaren tachtig, met de `revolutie' van Reagan (en Thatcher), moest de overheid inschikken, nieuwe machtscentra naast zich dulden (de Europese Unie, grote bedrijven, de nieuwe bureaucratie van zorginstellingen en verzekeraars) en kwamen de managers aan de macht. De overheid was niet meer de oplossing, maar het probleem, was de Reaganeske leus van die jaren.

Wallage wil de overheid weer opwaarderen, en teruggeven aan de burger. Maar hij doet dat vooral door de bril van de bestuurder, aan de hand van zijn eigen ervaringen en herinneringen: Lang leve de ambtenaar! leest als een uiteenzetting van het Haagse politieke bedrijf, bezien door de ogen van de minister. Hij krijgt daarbij vooral te maken met beleidsambtenaren van de verschillende departementen, maar die vormen slechts een fractie van het totale aantal `ambtenaren' uit de titel. Eind maart telde het Centraal Bureau voor de Statistiek 532.000 mensen in het openbaar bestuur. Dat gaat vooral om lagere overheden en uitvoerende functies, niet om beleidsambtenaren.

Niet sterk aan het boekje, zelfs contraproductief, is bovendien het tamelijk ambtelijke jargon. In zijn woord vooraf gebruikt Wallage veelvuldig de passieve vorm: besluiten `worden genomen', aandacht `wordt gegeven' en de publieke zaak `wordt bestuurd'. Het landsbelang doemt hier op als een bedrijf in de lijdende vorm: dat lijkt juist niet de bedoeling. Wie zitten er aan het stuur? De kloof tussen burgers en politici begint bij de taal.

Hoe die kloof gedicht moet worden, blijft ook in dit essay vaag. Woorden als internet vallen. Dialoog. Interactief. Kennelijk moet het `organiseren van de verandering' toch nog top-down beginnen, maar wel met het louterende inzicht dat het een illusie is dat de werkelijkheid door ministersbeslissingen wordt gevormd. Maar waarom begint burgemeester Wallage niet gewoon dicht bij huis, met een dosis `wethouderssocialisme' in plaats van weer een enkeltje Den Haag?

Jacques Wallage: Lang leve de ambtenaar! Bert Bakker, 121 blz. €12,95