Doek Mondriaan kostte vorig jaar maar twee ton

Het Rijksmuseum betaalde een half miljoen voor een werk dat een jaar geleden voor minder dan de helft te koop was. ,,Maar de belangrijkste vraag is of het Rijksmuseum zich wel op de 20ste eeuw moet storten.''

Het schilderij Oostzijdse molen bij maanlicht kostte vorig jaar 174 duizend euro op een veiling in Denemarken. Het Rijksmuseum, dat de vroege Mondriaan dinsdag presenteerde als nieuwe aankoop, betaalde 495 duizend euro.

De aankoop moet een ,,brug'' slaan tussen de werken uit de Haagse School in het bezit van het Rijksmuseum en de kunst uit de twintigste eeuw. Het Rijksmuseum, dat internationaal vermaard is om zijn collectie oudere kunst, wil zich de komende jaren ,,meer richten op de twintigste eeuw''.

De vraag is waarom het Rijksmuseum vorig jaar niet meebood toen het werk op de markt kwam, maar het museum wil niet reageren, laat een woordvoerder weten. Gisteren bleek dat het Rijksmuseum een aanbod eerder dit jaar om een vroege Mondriaan van het Gemeentemuseum Den Haag langdurig in bruikleen te krijgen had afgeslagen.

Volgens Wim van Krimpen en Hans Janssen, respectievelijk directeur en conservator van het Gemeentemuseum Den Haag, heeft hun museum dertien schilderijen en tekeningen met molens van Piet Mondriaan in zijn collectie. Zeven daarvan zouden de Oostzijdse Molen ,,in de schaduw'' zetten. Bij het Gemeentemuseum hangen de vroege Mondriaans in de kelder. Een van de twee schilderijen die het Gemeentemuseum aanbood, Landschap met molen uit 1907, behoort tot die zeven zogenaamde `topstukken'.

Kunsthistorici zijn het erover eens dat de topstukken uit de vroege periode van Mondriaan zich in het Gemeentemuseum Den Haag bevinden, zo blijkt uit een rondgang. Naast de genoemde zeven werken bevinden zich nog twee topstukken in particulier bezit. Mondriaan-kenner Cor Blok: ,,Afgaande op de afbeelding van de Oostzijdse molen in de krant denk ik dat er meer veel werken zijn van vergelijkbare kwaliteit. Maar het is een olieverf van een behoorlijk formaat en dat maakt het wel bijzonder. De twijfel die ik heb over de aankoop zit meer in de vraag of het Rijksmuseum zich op de 20ste eeuw moet storten. De echt goede werken uit die periode zijn niet te koop, en wat op de markt komt kost veel geld. Het is een dure ambitie.''

De internationaal bekende Mondriaan-kenner Joop Joosten adviseerde het Rijksmuseum bij de aankoop van de Oostzijdse molen. ,,Het is een boeiend schilderij, uitgesproken van stijl. Het werk staat op zichzelf, is geen herhaling van ander werk.'' Over de kwestie of het Gemeentemuseum interessantere en op zijn minst gelijkwaardige werken bezit, wil Joosten zich niet uitlaten. ,,Ik heb het Rijksmuseum positief geadviseerd over dit schilderij. Over hun beleid laat ik me niet uit. Ik begrijp dat ze het kopen. Het past goed bij werken van Gabriël uit dezelfde periode die ze al hebben.'' P.J.C. Gabriël is een schilder uit de Haagse School, een kunststroming waardoor Mondriaan zich aanvankelijk liet beïnvloeden.

Kunsthistoricus Hans Locher, van 1994 tot 2000 directeur van het Gemeentemuseum, noemt de Oostzijdse molen een ,,kenmerkend werk''. ,,Of het aangeboden werk van grotere kwaliteit is, zoals conservator Janssen van het Gemeentemuseum beweert, lijkt mij een ingewikkelde discussie. Dan gaat het om subtiele kijkverschillen.''

Ook Locher stelt vragen bij ambitie van het Rijksmuseum om twintigste-eeuwse kunst te willen verzamelen. ,,Het is een logische ambitie, gezien hun collectie. En je moet ergens beginnen. De vraag is wat dit werk toevoegt aan de de collectie Mondriaans in Nederland. Je merkt al meteen dat de echte topstukken in de twintigste eeuw buiten het bereik van het Rijksmuseum blijven.''

Locher vraagt zich ook af waarom Van Krimpen en Janssen een Mondriaan aanbieden als ze tegen de nieuwe koers van het Rijksmuseum zijn. Janssen daarover: ,,Dat is collegialiteit. Wij wilden voorkomen dat ze een Mondriaan kochten omdat het Rijks niets van moderne kunst weet. Maar als ze dan toch per se hun afdeling twintigste eeuw willen opfleuren, dan konden ze bij ons terecht.''

Kunsthandelaar Frank Buunk kocht de Oostzijdse molen in 2004. In 2000 bood Buunk ook al op het schilderij. Het schilderij werd, exclusief opgeld en volgrecht, toen voor 268.676 euro gekocht . ,,Toen ik het schilderij uiteindelijk te pakken kreeg, maakte ik een rondedansje. Het doek is van zo'n hoog niveau.'' Met de verkoop voor 495.000 euro maakt Buunk 266.000 euro winst.

    • Ron Rijghard
    • Ward Wijndelts